શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 10

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat .
ucchiṣṭamapi cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam ॥

અર્થ

જે ભોજન ઘણા સમય પહેલાં બનેલું (અધકચરું કે ઠંડું), રસહીન, દુર્ગંધયુક્ત, વાસી, એઠું અને અપવિત્ર છે, તે તામસિક વ્યક્તિને પ્રિય હોય છે.

શબ્દાર્થ

यातयामम् – એક પ્રહરથી વધુ પહેલાં બનેલું, અધકચરું કે ઠંડું
गतरसम् – રસહીન, જેનો સ્વાદ અને સાર નીકળી ગયો હોય
पूति – દુર્ગંધયુક્ત, સડેલું
पर्युषितम् – વાસી, રાતભર રાખેલું
च – અને
यत् – જે
उच्छिष्टम् – એઠું
अपि च – અને પણ
अमेध्यम् – અપવિત્ર, યજ્ઞને અયોગ્ય
भोजनम् – ભોજન
तामसप्रियम् – તામસિક વ્યક્તિને પ્રિય

અન્વય

यत् यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च, उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यं भोजनं (तत्) तामसप्रियम् (भवति) ।

સમજૂતી

ત્રણ પ્રકારના આહારમાં છેલ્લો છે તામસિક આહાર. તેનાં છ લક્ષણો કહ્યાં છે. ‘યાતયામમ્’ — ‘યામ’નો અર્થ છે આશરે ત્રણ કલાકનો એક પ્રહર; યાતયામ એ ભોજન છે જેને બન્યે એક પ્રહરથી વધુ સમય વીતી ગયો હોય, જે ઠંડું થઈને પોતાની તાજગી ગુમાવી ચૂક્યું હોય. આચાર્ય શંકર તેનો એક અર્થ ‘મંદ પાકેલું’ એટલે અધકચરું પણ કહે છે.

‘ગતરસમ્’ — જેનો રસ, સ્વાદ અને પોષક સાર નીકળી ગયો હોય. ‘પૂતિ’ — જેમાંથી દુર્ગંધ આવતી હોય, જે સડવા લાગ્યું હોય. ‘પર્યુષિતમ્’ — વાસી, જે રાતભર રાખેલું હોય. ‘ઉચ્છિષ્ટમ્’ — એઠું, કોઈ બીજાના ખાધા પછી બચેલું (ગુરુ કે માતા-પિતાના પ્રસાદરૂપ શેષ સિવાય). ‘અમેધ્યમ્’ — અપવિત્ર, જે ભગવાનને અર્પણ કરવા યોગ્ય ન હોય; પરંપરામાં તેમાં માંસ, મદિરા અને બીજા નિષિદ્ધ પદાર્થો પણ ગણાય છે.

આ બધામાં એક સમાનતા છે — તેમાં ‘પ્રાણ’ એટલે જીવનશક્તિનો અભાવ છે. તાજું ભોજન પ્રાણવાન હોય છે, જ્યારે વાસી, સડેલું અને અપવિત્ર ભોજન જડતા લાવે છે. તામસિક વ્યક્તિ, જે પોતે આળસ અને જડતામાં ડૂબેલો રહે છે, એવું જ ભોજન પસંદ કરે છે, અને એવું ભોજન તેના તમોગુણને વધુ વધારે છે — આ એક વિષચક્ર છે.

આ શ્લોકમાં સ્વચ્છતા અને સ્વાસ્થ્યનો એક વ્યવહારુ સંદેશ પણ છે. વાસી અને દૂષિત ભોજન રોગોનું કારણ બને છે. સાથે જ, ભોજન બનાવવાના અને ખાવાના સ્થાનની પવિત્રતા, અને ભોજન પ્રત્યે આદરનો ભાવ પણ તેની ગુણવત્તાનો ભાગ છે. તાજું રાંધવું, સ્વચ્છતા રાખવી અને ભોજન પહેલાં ભગવાનને અર્પણ કરવું — આ સરળ નિયમો આપણને તામસિક આહારથી બચાવે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 8 અને 9માં સાત્ત્વિક અને રાજસિક આહાર કહ્યા; અહીં તામસિક આહાર કહીને આહારનું વર્ણન પૂરું થાય છે. આગલા ત્રણ શ્લોકોમાં ત્રણ પ્રકારના યજ્ઞ કહ્યા છે.

જીવન-બોધ

વાસી, સડેલું અને અપવિત્ર ભોજન શરીરમાં રોગ અને મનમાં જડતા લાવે છે. તાજું રાંધો, સ્વચ્છતા રાખો અને ભોજનને આદર તથા કૃતજ્ઞતાથી ગ્રહણ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

યાતયામ: ઘણા સમય પહેલાં બનેલું, ઠંડું અને તાજગી ગુમાવેલું ભોજન
પર્યુષિત: વાસી, રાતભર રાખેલું
ઉચ્છિષ્ટ: એઠું ભોજન
અમેધ્ય: અપવિત્ર, ભગવાનને અર્પણ કરવા અયોગ્ય