શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 24

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau .
jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi ॥

અર્થ

તેથી શું કરવું જોઈએ અને શું ન કરવું જોઈએ — તેની વ્યવસ્થા (નિર્ણય)માં તારા માટે શાસ્ત્ર જ પ્રમાણ છે. શાસ્ત્રવિધાનમાં કહેલું કર્મ જાણીને તારે આ સંસારમાં કર્મ કરવું જોઈએ.

શબ્દાર્થ

तस्मात् – તેથી
शास्त्रम् – શાસ્ત્ર
प्रमाणम् – પ્રમાણ, માપદંડ
ते – તારા માટે
कार्याकार्यव्यवस्थितौ – કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યના નિર્ણયમાં
ज्ञात्वा – જાણીને
शास्त्रविधानोक्तम् – શાસ્ત્રના વિધાનમાં કહેલું
कर्म – કર્મને
कर्तुम् – કરવા
इह – અહીં, આ લોકમાં
अर्हसि – યોગ્ય છે, તારે કરવું જોઈએ

અન્વય

तस्मात् कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते शास्त्रं प्रमाणम् । शास्त्रविधानोक्तं ज्ञात्वा इह कर्म कर्तुम् अर्हसि ।

સમજૂતી

આ સોળમા અધ્યાયનો સમાપન શ્લોક છે અને આખા અધ્યાયનો વ્યવહારુ નિષ્કર્ષ છે. ‘તસ્માત્’ — ‘તેથી’ — શબ્દ પાછલા બધા તર્કોને જોડે છે: કારણ કે આસુરી સ્વભાવ પતન તરફ લઈ જાય છે, કારણ કે કામ-ક્રોધ-લોભ નરકનાં દ્વાર છે, અને કારણ કે મનફાવતું આચરણ કોઈ ફળ સુધી પહોંચાડતું નથી — તેથી શાસ્ત્રને જ પ્રમાણ બનાવ.

‘કાર્યાકાર્યવ્યવસ્થિતૌ’ — ‘શું કરવું, શું ન કરવું’ના નિર્ણયમાં. જીવનમાં અનેક વાર એવી ક્ષણો આવે છે જ્યારે મન દ્વિધામાં હોય છે, જેમ અર્જુન પોતે યુદ્ધભૂમિ પર હતો. એવી ક્ષણોમાં આપણી લાગણીઓ, સ્વાર્થ અને ભય નિર્ણયને ધૂંધળો કરી દે છે. ત્યારે એક બાહ્ય, નિષ્પક્ષ અને સમયની કસોટીએ ખરો ઊતરેલો માપદંડ જોઈએ. એ માપદંડ શાસ્ત્ર છે.

ભારતીય દર્શનમાં ‘પ્રમાણ’નો અર્થ છે સાચા જ્ઞાનનું સાધન. પ્રત્યક્ષ (ઇન્દ્રિયોથી અનુભવ) અને અનુમાન (તર્ક)થી આપણે ભૌતિક જગતને જાણીએ છીએ; પરંતુ ધર્મ-અધર્મ, પુણ્ય-પાપ અને આત્મા-પરમાત્મા જેવા વિષયો ઇન્દ્રિયો અને સામાન્ય તર્કની પહોંચથી પર છે. તેમના માટે ‘શબ્દ પ્રમાણ’ — એટલે શાસ્ત્ર — જરૂરી છે. આચાર્ય શંકર, રામાનુજ અને મધ્વ — ત્રણે આ વાત પર એકમત છે કે ધર્મના વિષયમાં શાસ્ત્ર જ અંતિમ પ્રમાણ છે.

‘જ્ઞાત્વા’ — ‘જાણીને’ — આ શબ્દ પણ મહત્ત્વનો છે. શાસ્ત્રને ફક્ત માની લેવું પૂરતું નથી; તેને બરાબર જાણવું, સમજવું, તેનું તાત્પર્ય ગ્રહણ કરવું જરૂરી છે. તે માટે યોગ્ય ગુરુનું માર્ગદર્શન અને પોતાનું મનન બંને જોઈએ. શાસ્ત્રના શબ્દોનો ખોટો અર્થ કાઢવો પણ એટલો જ હાનિકારક છે જેટલી શાસ્ત્રની ઉપેક્ષા.

‘કર્મ કર્તુમિહાર્હસિ’ — ‘તારે આ લોકમાં કર્મ કરવું જોઈએ.’ આ વાક્ય અર્જુનના મૂળ પ્રશ્નનો સીધો ઉત્તર છે. અર્જુને યુદ્ધ છોડીને ભિક્ષા માગવાની ઇચ્છા દર્શાવી હતી (2.5). ભગવાન કહે છે કે શાસ્ત્ર પ્રમાણે તારું કર્તવ્ય — ધર્મની રક્ષા માટે યુદ્ધ — કરવું જ ઉચિત છે. આ રીતે આ શ્લોક દર્શનને કર્મ સાથે જોડે છે.

અધ્યાયનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે: દૈવી ગુણો અપનાવો, આસુરી દોષોને ઓળખીને છોડો, કામ-ક્રોધ-લોભનાં દ્વાર બંધ કરો, અને શાસ્ત્રના પ્રકાશમાં પોતાનું કર્તવ્ય કરતાં પરમ ગતિ તરફ આગળ વધો. આગલા અધ્યાયમાં અર્જુન આ જ વિષય પર એક સૂક્ષ્મ પ્રશ્ન પૂછશે — જે લોકો શાસ્ત્રવિધિ ન જાણતા હોવા છતાં શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે છે, તેમની શી સ્થિતિ છે?

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે શાસ્ત્રવિધિ છોડીને મનફાવતું આચરણ કરનાર કશું પામતો નથી; આ શ્લોક તેનો નિષ્કર્ષ આપીને સોળમા અધ્યાયને પૂર્ણ કરે છે. સત્તરમા અધ્યાયના આરંભે અર્જુન આ જ વિશે પ્રશ્ન કરે છે કે શાસ્ત્રવિધિ છોડીને પણ શ્રદ્ધાથી યજન કરનારાઓની નિષ્ઠા શી છે.

જીવન-બોધ

દ્વિધાની ક્ષણોમાં પોતાની લાગણીઓ અને સ્વાર્થને બદલે શાસ્ત્ર અને સદ્ગુરુના માર્ગદર્શનને કસોટી બનાવો. શાસ્ત્રને ફક્ત માનો નહીં, તેને સમજો — અને પછી પૂરા મનથી પોતાનું કર્તવ્ય કરો.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રમાણ: સાચા જ્ઞાનનું સાધન, વિશ્વસનીય માપદંડ
કાર્યાકાર્યવ્યવસ્થિતિ: કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યનો નિર્ણય
શાસ્ત્રવિધાન: શાસ્ત્રમાં કહેલું વિધાન કે નિયમ