શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 5

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ .
dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ ॥

અર્થ

જે લોકો દંભ અને અહંકારથી યુક્ત થઈને, કામના, આસક્તિ અને બળના અભિમાનથી પ્રેરાઈને, શાસ્ત્રવિધિ વિનાનું ઘોર તપ કરે છે —

શબ્દાર્થ

अशास्त्रविहितम् – શાસ્ત્રવિધિ વિનાનું, શાસ્ત્રમાં ન કહેલું
घोरम् – ઘોર, ભયાનક
तप्यन्ते – કરે છે (તપ)
ये – જે
तपः – તપ
जनाः – લોકો
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः – દંભ અને અહંકારથી યુક્ત
कामरागबलान्विताः – કામના, આસક્તિ અને બળ (ના અભિમાન)થી યુક્ત

અન્વય

ये जनाः दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः अशास्त्रविहितं घोरं तपः तप्यन्ते —

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને એ લોકોની વાત કરી જેઓ શાસ્ત્રવિધિ વિના પણ કોઈ ને કોઈ શ્રદ્ધાથી પૂજા કરે છે. હવે તેઓ એ લોકોનું વર્ણન કરે છે જેઓ તેનાથી પણ આગળ જઈને શાસ્ત્રવિરુદ્ધ, ‘ઘોર તપ’ કરે છે. આ શ્લોક અને આગલો શ્લોક મળીને એક વાક્ય બનાવે છે.

‘અશાસ્ત્રવિહિતં ઘોરં તપઃ’ — એવું ભયાનક તપ જે શાસ્ત્રમાં કહ્યું નથી. જેમ કે — બિનજરૂરી રીતે લાંબા ઉપવાસ કરીને શરીરનો નાશ કરવો, પોતાનાં અંગોને કષ્ટ આપવું, કઠોર ઋતુમાં શરીરને યાતના આપવી, કે બીજા એવા ઉપાયો જે પ્રદર્શન કે હઠ માટે થાય છે. ગીતા છઠ્ઠા અધ્યાયમાં જ કહી ચૂકી છે કે યોગ ન વધુ ખાનારનો સિદ્ધ થાય છે, ન બિલકુલ ન ખાનારનો (6.16); સંયમ અને સંતુલન જ સાચું તપ છે.

આવા તપ પાછળની પ્રેરણાઓ શી છે? ‘દમ્ભાહઙ્કારસંયુક્તાઃ’ — દંભ, એટલે લોકોને દેખાડવા માટે, અને અહંકાર, એટલે ‘હું કેટલો મહાન તપસ્વી છું’ એ ભાવથી. ‘કામરાગબલાન્વિતાઃ’ — કામના, એટલે કોઈ વિશેષ ફળ કે સિદ્ધિની ઇચ્છા; રાગ, એટલે એ ફળ પ્રત્યે આસક્તિ; અને બળ, એટલે પોતાની શક્તિનું અભિમાન કે બીજાઓને દબાવવાની શક્તિ મેળવવાની લાલસા.

આ રીતે આવું તપ બહારથી ત્યાગ જેવું દેખાય છે, પરંતુ અંદરથી તે અહંકાર અને કામનાથી જ ભરેલું હોય છે. તે આત્મશુદ્ધિનું સાધન ન બનતાં અહંકારનું જ બીજું રૂપ બની જાય છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન તેનું પરિણામ કહે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ત્રણ પ્રકારના લોકોના ઉપાસ્ય કહ્યા; અહીં શાસ્ત્રવિરુદ્ધ ઘોર તપ કરનારાઓનું વર્ણન શરૂ થાય છે, જે આગલા શ્લોકમાં પૂરું થાય છે.

જીવન-બોધ

શરીરને યાતના આપવી કે દેખાડા માટે કઠોર વ્રત કરવાં એ તપ નથી, અહંકારનું જ રૂપ છે. સાચું તપ સંયમ, સંતુલન અને શુદ્ધ ભાવથી થાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અશાસ્ત્રવિહિત તપ: શાસ્ત્રમાં ન કહેલું, મનફાવતું તપ
ઘોર તપ: શરીરને બિનજરૂરી યાતના આપનારું તપ
કામરાગબળ: કામના, આસક્તિ અને શક્તિનું અભિમાન