ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 11

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अफलाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aphalāṅkṣibhiryajño vidhidṛṣṭo ya ijyate .
yaṣṭavyameveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ ॥

અર્થ

જે યજ્ઞ શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે, ‘યજ્ઞ કરવો એ જ કર્તવ્ય છે’ — એમ મનને સ્થિર કરીને, ફળની ઇચ્છા ન રાખનારા લોકો દ્વારા થાય છે, તે સાત્ત્વિક છે.

શબ્દાર્થ

  • अफलाकाङ्क्षिभिः – ફળની ઇચ્છા ન રાખનારાઓ દ્વારા
  • यज्ञः – યજ્ઞ
  • विधिदृष्टः – શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે
  • यः – જે
  • इज्यते – થાય છે
  • यष्टव्यम् – યજ્ઞ કરવો જોઈએ, કર્તવ્ય છે
  • एव – જ
  • इति – એમ
  • मनः – મનને
  • समाधाय – સ્થિર કરીને, દૃઢ નિશ્ચય કરીને
  • सः – તે
  • सात्त्विकः – સાત્ત્વિક

અન્વય

यः यज्ञः विधिदृष्टः, यष्टव्यम् एव इति मनः समाधाय अफलाकाङ्क्षिभिः इज्यते, सः सात्त्विकः ।

સમજૂતી

આહાર પછી ભગવાન યજ્ઞના ત્રણ પ્રકાર કહે છે, અને સાત્ત્વિક યજ્ઞથી શરૂ કરે છે. તેનાં ત્રણ લક્ષણો છે.

પહેલું — ‘અફલાકાઙ્ક્ષિભિઃ’ — તે ફળની ઇચ્છા ન રાખનારાઓ દ્વારા થાય છે. યજ્ઞ પાછળ કોઈ સોદો નથી હોતો — ‘હું આ કરીશ તો મને આ મળશે.’ આ ગીતાના કર્મયોગનો જ સાર છે (2.47).

બીજું — ‘વિધિદૃષ્ટઃ’ — તે શાસ્ત્રમાં કહેલી વિધિ પ્રમાણે થાય છે. સાત્ત્વિક વ્યક્તિ પોતાની કલ્પના કે સગવડથી નહીં, પરંતુ શાસ્ત્ર અને પરંપરાના માર્ગદર્શનમાં યજ્ઞ કરે છે. તેનાથી કર્મમાં અનુશાસન અને શુદ્ધતા આવે છે.

ત્રીજું અને સૌથી સુંદર — ‘યષ્ટવ્યમેવેતિ મનઃ સમાધાય’ — ‘યજ્ઞ કરવો જ જોઈએ, આ મારું કર્તવ્ય છે’ — એવો મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કરીને. અહીં યજ્ઞનું કારણ કોઈ લાભ નથી, ફક્ત કર્તવ્યભાવ છે. જેમ માતા બાળકની સેવા કોઈ પુરસ્કાર માટે નહીં, પરંતુ એટલા માટે કરે છે કે તે તેનો સ્વાભાવિક ધર્મ છે, તેમ સાત્ત્વિક વ્યક્તિ યજ્ઞને પોતાના જીવનનું સ્વાભાવિક કર્તવ્ય માને છે.

‘યજ્ઞ’ને વ્યાપક અર્થમાં સમજવો જોઈએ. ત્રીજા અને ચોથા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે ફક્ત અગ્નિહોત્ર જ યજ્ઞ નથી; પ્રકૃતિ, સમાજ, માતા-પિતા, ગુરુ અને ભગવાન પ્રત્યેનું ઋણ ચૂકવવા માટે થયેલું દરેક નિઃસ્વાર્થ કર્મ યજ્ઞ છે (3.10–16, 4.24–33). આ દૃષ્ટિએ, જે વ્યક્તિ પોતાનું કામ પ્રામાણિકતાથી, કર્તવ્ય સમજીને, ફળાસક્તિ વિના કરે છે, તે પણ સાત્ત્વિક યજ્ઞ કરી રહ્યો છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 8–10માં ત્રણ પ્રકારના આહાર કહ્યા; અહીંથી ત્રણ પ્રકારના યજ્ઞ શરૂ થાય છે, સાત્ત્વિક યજ્ઞથી. આગલા બે શ્લોકોમાં રાજસિક અને તામસિક યજ્ઞ કહ્યા છે.

જીવન-બોધ

પૂજા, સેવા કે કોઈ પણ શુભ કર્મ ‘આ મારું કર્તવ્ય છે’ — એ ભાવથી કરો, કોઈ ફળના સોદા તરીકે નહીં. કર્તવ્યભાવથી થયેલું કર્મ જ સૌથી શુદ્ધ અને શાંતિદાયક હોય છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાત્ત્વિક યજ્ઞ
શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે, કર્તવ્યભાવથી, ફળાસક્તિ વિના થયેલો યજ્ઞ
વિધિદૃષ્ટ
શાસ્ત્રમાં કહેલી વિધિ પ્રમાણે
યષ્ટવ્યમ્
‘કરવું જ જોઈએ’ — કર્તવ્યભાવ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક