શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 2

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā .
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — દેહધારીઓની તે સ્વભાવમાંથી ઉત્પન્ન શ્રદ્ધા ત્રણ પ્રકારની હોય છે — સાત્ત્વિકી, રાજસી અને તામસી. તે (મારી પાસેથી) સાંભળ.

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા
त्रिविधा – ત્રણ પ્રકારની
भवति – હોય છે
श्रद्धा – શ્રદ્ધા
देहिनाम् – દેહધારીઓની
सा – તે
स्वभावजा – સ્વભાવમાંથી ઉત્પન્ન
सात्त्विकी – સાત્ત્વિક
राजसी – રાજસ
च एव – અને
तामसी – તામસ
च – અને
इति – એ રીતે
ताम् – તેને
शृणु – સાંભળ

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — देहिनां सा स्वभावजा श्रद्धा त्रिविधा भवति — सात्त्विकी राजसी च एव तामसी च इति; तां शृणु ।

સમજૂતી

અર્જુનના પ્રશ્નનો ઉત્તર ભગવાન સીધો ‘સાત્ત્વિક’ કે ‘તામસિક’ કહીને આપતા નથી, પરંતુ એક મૂળભૂત સિદ્ધાંતથી શરૂ કરે છે — શ્રદ્ધા પોતે ત્રણ પ્રકારની હોય છે. તેથી જે લોકો શાસ્ત્રવિધિ વિના શ્રદ્ધાથી પૂજા કરે છે, તેમની સ્થિતિ તેમની શ્રદ્ધાના પ્રકાર પર આધાર રાખે છે.

‘સ્વભાવજા’ — આ શ્રદ્ધા સ્વભાવમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે ‘સ્વભાવ’નો અર્થ છે પૂર્વજન્મોના ધર્મ-અધર્મ વગેરેના સંસ્કારો, જે મૃત્યુ સમયે પણ જીવ સાથે રહે છે અને નવા જન્મમાં પ્રગટે છે. આ ખૂબ મહત્ત્વનો ભેદ છે — શાસ્ત્રમાંથી ઉત્પન્ન શ્રદ્ધા જ્ઞાન પર આધારિત હોય છે, જ્યારે સ્વભાવજા શ્રદ્ધા સંસ્કારો પર.

તેનો અર્થ એ છે કે જેના સંસ્કારો સાત્ત્વિક છે, તેની શ્રદ્ધા સ્વાભાવિક રીતે સાત્ત્વિક વિષયો તરફ જશે; જેના રાજસિક છે, તેની રાજસિક વિષયો તરફ; અને જેના તામસિક છે, તેની તામસિક વિષયો તરફ. શ્રદ્ધા પોતે સારી કે ખરાબ નથી, તેનો ગુણ તેને સારી કે ખરાબ બનાવે છે.

‘તાં શૃણુ’ — ‘તેને સાંભળ.’ આ વાક્યથી આગળનો આખો અધ્યાય ખૂલે છે. ભગવાન આ અધ્યાયમાં શ્રદ્ધા ઉપરાંત આહાર, યજ્ઞ, તપ અને દાન — આ બધાના પણ ત્રણ-ત્રણ પ્રકારો કહેશે, જેથી આપણે જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં જોઈ શકીએ કે આપણે કયા ગુણથી સંચાલિત થઈ રહ્યા છીએ.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં અર્જુને શાસ્ત્રવિધિરહિત શ્રદ્ધાવાળાઓની નિષ્ઠા પૂછી હતી; અહીં ભગવાન ઉત્તર શરૂ કરતાં કહે છે કે શ્રદ્ધા પોતે ત્રણ પ્રકારની છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ કહે છે કે મનુષ્ય પોતે શ્રદ્ધામય છે.

જીવન-બોધ

આપણી આસ્થાઓ આપણા સંસ્કારોથી ઘડાય છે; તેથી તેને આંખ મીંચીને નહીં, વિવેકથી જોવી જોઈએ. સારા સંસ્કારો ઘડવાથી આપણી શ્રદ્ધા પણ સ્વાભાવિક રીતે ઊંચી દિશામાં વળે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વભાવજા શ્રદ્ધા: પૂર્વ સંસ્કારોમાંથી ઉત્પન્ન સ્વાભાવિક શ્રદ્ધા
ત્રિવિધા: ત્રણ પ્રકારની — સાત્ત્વિકી, રાજસી, તામસી