શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 3

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata .
śraddhāmayo.ayaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ ॥

અર્થ

હે ભારત! સૌની શ્રદ્ધા તેમના અંતઃકરણ (સ્વભાવ)ને અનુરૂપ હોય છે. આ પુરુષ શ્રદ્ધામય છે; જેની જેવી શ્રદ્ધા છે, તે તેવો જ છે.

શબ્દાર્થ

सत्त्वानुरूपा – અંતઃકરણ (સ્વભાવ)ને અનુરૂપ
सर्वस्य – સૌની
श्रद्धा – શ્રદ્ધા
भवति – હોય છે
भारत – હે ભારત
श्रद्धामयः – શ્રદ્ધામય, શ્રદ્ધાથી બનેલો
अयम् – આ
पुरुषः – પુરુષ, મનુષ્ય
यः – જે
यच्छ्रद्धः – જેવી શ્રદ્ધાવાળો
सः – તે
एव – જ
सः – તેવો

અન્વય

भारत, सर्वस्य श्रद्धा सत्त्वानुरूपा भवति । अयं पुरुषः श्रद्धामयः; यः यच्छ्रद्धः, सः एव सः ।

સમજૂતી

આ ગીતાનાં સૌથી ગહન મનોવૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક સૂત્રોમાંનું એક છે. ‘શ્રદ્ધામયોઽયં પુરુષઃ’ — મનુષ્ય શ્રદ્ધામય છે, શ્રદ્ધાથી બનેલો છે. ‘યો યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ’ — જેની જેવી શ્રદ્ધા, તે તેવો જ છે.

પહેલા વાક્યમાં ભગવાન કહે છે — ‘સત્ત્વાનુરૂપા સર્વસ્ય શ્રદ્ધા ભવતિ’ — સૌની શ્રદ્ધા તેમના ‘સત્ત્વ’ને અનુરૂપ હોય છે. અહીં ‘સત્ત્વ’નો અર્થ સત્ત્વગુણ નથી, પરંતુ અંતઃકરણ કે મન છે, જે પૂર્વ સંસ્કારોથી વિશેષ રૂપે ઘડાયેલું છે. આચાર્ય શંકર તેને ‘વિશિષ્ટ સંસ્કારયુક્ત અંતઃકરણ’ કહે છે. જેવું મન, તેવી શ્રદ્ધા.

બીજું વાક્ય તેનાથીય ઊંડું છે — મનુષ્ય ‘શ્રદ્ધામય’ છે. જેમ માટીનો બનેલો ઘડો ‘મૃણ્મય’ કહેવાય છે, તેમ મનુષ્યનું વ્યક્તિત્વ તેની શ્રદ્ધાથી બનેલું છે. આપણે જે વાતને સત્ય અને મૂલ્યવાન માનીએ છીએ, તે પ્રમાણે જ વિચારીએ, ઇચ્છીએ અને કર્મ કરીએ છીએ. આપણી શ્રદ્ધા જ આપણા નિર્ણયો, સંબંધો અને જીવનની દિશા નક્કી કરે છે. જો કોઈની ઊંડી આસ્થા ધનમાં છે, તો તેનું આખું જીવન ધનની આસપાસ ફરશે; જો ભગવાનમાં છે, તો ભગવાનની.

‘યો યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ’ — તેનો એક અર્થ એ છે કે શ્રદ્ધાથી જ વ્યક્તિની ઓળખ થાય છે; અને બીજો, કે વ્યક્તિ જેમાં શ્રદ્ધા રાખે છે, ધીમે ધીમે તેવો જ બની જાય છે. ઉપનિષદોમાં પણ કહ્યું છે કે વ્યક્તિ જેવો સંકલ્પ કરે છે, તેવો જ બને છે. શ્રદ્ધા ફક્ત માન્યતા નથી, પરંતુ રૂપાંતરણની શક્તિ છે.

આ શ્લોક અર્જુનના પ્રશ્નનો મૂળ ઉત્તર છે. શાસ્ત્રવિધિ વિના પૂજા કરનારની સ્થિતિ તેની શ્રદ્ધાથી નક્કી થાય છે, અને તેની શ્રદ્ધા તેના સ્વભાવથી. તેથી કોઈની પૂજા જોઈને તેનો સ્વભાવ જાણી શકાય — જેનું વર્ણન આગલા શ્લોકમાં છે.

આ ઉપદેશમાં આશા પણ છે અને જવાબદારી પણ. આશા એ કે શ્રદ્ધા બદલીને વ્યક્તિ પોતાને બદલી શકે છે — સત્સંગ, સ્વાધ્યાય અને સાધનાથી શ્રદ્ધાને ઊંચી દિશામાં વાળી શકાય છે. જવાબદારી એ કે આપણે કાળજીપૂર્વક પસંદ કરવું પડશે કે આપણે શેમાં શ્રદ્ધા રાખીએ છીએ, કારણ કે અંતે આપણે એ જ બની જઈએ છીએ.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે શ્રદ્ધા ત્રણ પ્રકારની હોય છે; અહીં તેઓ તેનો આધાર કહે છે — મનુષ્ય શ્રદ્ધામય છે. આગલા શ્લોકમાં ત્રણે પ્રકારના લોકોના પૂજ્ય (ઉપાસ્ય) કહ્યા છે.

જીવન-બોધ

તમે જેમાં ઊંડી આસ્થા રાખો છો, ધીમે ધીમે તેવા જ બની જાઓ છો. તેથી વિચારીને પસંદ કરો કે તમારી શ્રદ્ધા શેમાં છે — ધનમાં, અહંકારમાં, કે સત્ય અને ભગવાનમાં.

મુખ્ય શબ્દો

સત્ત્વાનુરૂપા: અંતઃકરણના સ્વભાવને અનુરૂપ
શ્રદ્ધામય: શ્રદ્ધાથી બનેલો — શ્રદ્ધા જ વ્યક્તિત્વનો સાર છે
યો યચ્છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ: જેની જેવી શ્રદ્ધા, તે તેવો જ છે