શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 17, શ્લોક 4

અધ્યાય 17 – શ્રદ્ધાત્રયવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yajante sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ .
pretānbhūtagaṇāṃścānye yajante tāmasā janāḥ ॥

અર્થ

સાત્ત્વિક લોકો દેવતાઓનું પૂજન કરે છે, રાજસિક લોકો યક્ષો અને રાક્ષસોનું, અને બીજા તામસિક લોકો પ્રેતો અને ભૂતગણોનું પૂજન કરે છે.

શબ્દાર્થ

यजन्ते – પૂજન કરે છે
सात्त्विकाः – સાત્ત્વિક લોકો
देवान् – દેવતાઓને
यक्षरक्षांसि – યક્ષો અને રાક્ષસોને
राजसाः – રાજસિક લોકો
प्रेतान् – પ્રેતોને, મૃતાત્માઓને
भूतगणान् – ભૂતગણોને
च – અને
अन्ये – બીજા
यजन्ते – પૂજે છે
तामसाः – તામસિક
जनाः – લોકો

અન્વય

सात्त्विकाः देवान् यजन्ते, राजसाः यक्षरक्षांसि (यजन्ते), अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે વ્યક્તિ તેની શ્રદ્ધા જેવો જ છે. હવે ભગવાન એક વ્યવહારુ કસોટી આપે છે — કોઈની શ્રદ્ધાનો પ્રકાર એ વાતથી જાણી શકાય કે તે કોની પૂજા કરે છે. આપણે જેની ઉપાસના કરીએ છીએ, તે આપણી અંદરની આકાંક્ષાઓનો અરીસો હોય છે.

‘યજન્તે સાત્ત્વિકા દેવાન્’ — સાત્ત્વિક લોકો દેવતાઓની પૂજા કરે છે. દેવતાઓ પ્રકાશ, જ્ઞાન, વ્યવસ્થા અને કલ્યાણનાં પ્રતીક છે. સાત્ત્વિક વ્યક્તિ એટલા માટે તેમની તરફ આકર્ષાય છે કારણ કે તે પોતે આ જ ગુણો ઇચ્છે છે. તેની પૂજામાં શાંતિ, પવિત્રતા અને બીજાઓના કલ્યાણનો ભાવ હોય છે.

‘યક્ષરક્ષાંસિ રાજસાઃ’ — રાજસિક લોકો યક્ષો અને રાક્ષસોની પૂજા કરે છે. યક્ષો ધન અને ઐશ્વર્યના રક્ષક મનાય છે (જેમ કે કુબેર), અને રાક્ષસો બળ અને શક્તિનાં પ્રતીક. રાજસિક વ્યક્તિ ધન, શક્તિ અને પ્રભાવ ઇચ્છે છે, તેથી તે એ જ શક્તિઓ તરફ આકર્ષાય છે જે તે આપી શકે.

‘પ્રેતાન્ભૂતગણાંશ્ચાન્યે યજન્તે તામસા જનાઃ’ — તામસિક લોકો પ્રેતો અને ભૂતગણોની પૂજા કરે છે. આ ભય, અંધશ્રદ્ધા અને બીજાઓને નુકસાન પહોંચાડવાની ઇચ્છા સાથે જોડાયેલી ઉપાસના છે. તામસિક વ્યક્તિ અજ્ઞાન અને ભયને કારણે આવી શક્તિઓ પાછળ જાય છે.

આ શ્લોકનો વ્યાપક અર્થ પણ સમજવો જોઈએ. આજે ભલે આપણે યક્ષ કે પ્રેતોની પૂજા ન કરીએ, પરંતુ આપણે સૌ કોઈ ને કોઈને ‘પૂજીએ’ છીએ — કોઈ જ્ઞાન અને સેવાને, કોઈ ધન અને પ્રસિદ્ધિને, કોઈ ભય અને અંધશ્રદ્ધાને. આપણી ‘પૂજા’ આપણી પ્રાથમિકતાઓમાં દેખાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં કહ્યું કે મનુષ્ય શ્રદ્ધામય છે; અહીં ત્રણ પ્રકારની શ્રદ્ધાને ઉપાસ્યના આધારે ઓળખવાની કસોટી આપી છે. આગલા બે શ્લોકોમાં શાસ્ત્રવિરુદ્ધ ઘોર તપ કરનારાઓનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

આપણે જેને પૂજીએ છીએ — ભલે તે કોઈ દેવતા હોય કે કોઈ જીવનલક્ષ્ય — તે જ આપણા સ્વભાવનો અરીસો છે. પોતાની પ્રાથમિકતાઓ જોઈને ઓળખો કે તમે ખરેખર કોની ઉપાસના કરી રહ્યા છો.

મુખ્ય શબ્દો

દેવ: પ્રકાશ, જ્ઞાન અને કલ્યાણનાં દિવ્ય સ્વરૂપો
યક્ષ-રાક્ષસ: ધન અને બળ સાથે જોડાયેલી શક્તિઓ
પ્રેત-ભૂતગણ: મૃતાત્માઓ અને નિમ્ન સૂક્ષ્મ શક્તિઓ