શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 1

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
abhayaṃ sattvasaṃśuddhirjñānayogavyavasthitiḥ .
dānaṃ damaśca yajñaśca svādhyāyastapa ārjavam ॥

અર્થ

શ્રીભગવાન બોલ્યા — નિર્ભયતા, અંતઃકરણની પૂર્ણ શુદ્ધિ, જ્ઞાન અને યોગમાં દૃઢ સ્થિતિ, દાન, ઇન્દ્રિયોનો સંયમ, યજ્ઞ, સ્વાધ્યાય, તપ અને સરળતા —

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા
अभयम् – નિર્ભયતા
सत्त्वसंशुद्धिः – અંતઃકરણની સારી રીતે શુદ્ધિ
ज्ञानयोगव्यवस्थितिः – જ્ઞાન અને યોગમાં દૃઢ સ્થિતિ
दानम् – દાન
दमः – ઇન્દ્રિયોનું દમન, સંયમ
च – અને
यज्ञः – યજ્ઞ, નિઃસ્વાર્થ અર્પણ
च – અને
स्वाध्यायः – શાસ્ત્રોનું અધ્યયન, સ્વનું અધ્યયન
तपः – તપ, આત્મસંયમની સાધના
आर्जवम् – સરળતા, સીધાપણું

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — अभयं, सत्त्वसंशुद्धिः, ज्ञानयोगव्यवस्थितिः, दानं, दमः च, यज्ञः च, स्वाध्यायः, तपः, आर्जवम् ।

સમજૂતી

સોળમા અધ્યાયનું નામ ‘દૈવાસુરસંપદ્વિભાગયોગ’ છે — દૈવી અને આસુરી સંપત્તિના વિભાગનો યોગ. પંદરમા અધ્યાયમાં ભગવાને પુરુષોત્તમનું જ્ઞાન આપ્યું. હવે તેઓ કહે છે કે એ જ્ઞાન પામવાને યોગ્ય કોણ છે અને કોણ તેનાથી દૂર રહે છે. પહેલા ત્રણ શ્લોકોમાં તેઓ છવ્વીસ દૈવી ગુણોની યાદી આપે છે, જેને ‘દૈવી સંપદ્’ — દિવ્ય ધન — કહ્યું છે. આ ગુણો બાહ્ય ધન કરતાં વધુ મૂલ્યવાન છે, કારણ કે તે મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે.

યાદી ‘અભયમ્’ — નિર્ભયતા — થી શરૂ થાય છે, અને આ સંયોગ નથી. ભય બધા દોષોનું મૂળ છે; ભયમાંથી જ જૂઠ, લોભ, ક્રૂરતા અને કાયરતા ઉત્પન્ન થાય છે. આચાર્ય શંકર તેને શાસ્ત્ર પ્રમાણે આચરણ કરતાં કોઈ પણ ભયથી મુક્ત રહેવું એમ કહે છે. સાચી નિર્ભયતા એ જાણવાથી આવે છે કે આત્મા અવિનાશી છે અને ભગવાન સદા રક્ષક છે.

‘સત્ત્વસંશુદ્ધિઃ’ — અંતઃકરણની પૂર્ણ શુદ્ધિ, એટલે વ્યવહારમાં છળ, કપટ અને અસત્યનો અભાવ. ‘જ્ઞાનયોગવ્યવસ્થિતિઃ’ — શાસ્ત્ર અને ગુરુ પાસેથી મળેલા જ્ઞાનમાં અને તેને અનુભવમાં ઉતારનાર યોગમાં દૃઢપણે સ્થિત રહેવું. શંકર તેને દૈવી સંપત્તિનો સૌથી મુખ્ય, સાત્ત્વિક ગુણ માને છે.

‘દાનમ્’ — પોતાની શક્તિ પ્રમાણે યોગ્ય વ્યક્તિને અન્ન, ધન વગેરે આપવું. ‘દમઃ’ — બાહ્ય ઇન્દ્રિયોનો સંયમ. ‘યજ્ઞઃ’ — શાસ્ત્રવિહિત પૂજા અને વ્યાપક અર્થમાં પોતાનાં કર્મો ભગવાનને અર્પણ કરવાં. ‘સ્વાધ્યાયઃ’ — વેદ વગેરે શાસ્ત્રોનું અધ્યયન, અને ‘સ્વ’ એટલે પોતાના આત્માનું અધ્યયન પણ.

‘તપઃ’ — શરીર, વાણી અને મનનું તપ, જેનું વિસ્તૃત વર્ણન સત્તરમા અધ્યાય (17.14–16)માં છે. ‘આર્જવમ્’ — સરળતા; મન, વાણી અને કર્મમાં એકરૂપતા, અંદર કંઈક અને બહાર કંઈક એવું ન હોવું.

ધ્યાન આપવું જોઈએ કે આ ગુણો ફક્ત વાંચવાની યાદી નથી, પરંતુ આત્મનિરીક્ષણનો અરીસો છે. દરેક ગુણને જોઈને આપણે પૂછી શકીએ — મારા જીવનમાં આ કેટલું છે? જ્યાં ઊણપ હોય, ત્યાંથી જ સાધના શરૂ થાય છે.

સંદર્ભ

પંદરમા અધ્યાયમાં પુરુષોત્તમયોગનો ઉપદેશ આપ્યા પછી ભગવાન સોળમા અધ્યાયમાં દૈવી અને આસુરી સ્વભાવનો ભેદ કહે છે. આ પ્રથમ શ્લોક દૈવી ગુણોની યાદી શરૂ કરે છે, જે આગલા બે શ્લોકોમાં પૂરી થાય છે.

જીવન-બોધ

નિર્ભયતા, પવિત્રતા, સંયમ અને સરળતા — આ સાચી સંપત્તિ છે જે કોઈ છીનવી શકતું નથી. તેને દરરોજ થોડી થોડી તમારા જીવનમાં વધારતા રહો.

મુખ્ય શબ્દો

દૈવી સંપદ્: દિવ્ય ગુણોની સંપત્તિ, જે મોક્ષ તરફ લઈ જાય છે
અભય: નિર્ભયતા — સર્વ દૈવી ગુણોનો પાયો
સત્ત્વસંશુદ્ધિ: અંતઃકરણની પૂર્ણ શુદ્ધિ, છળ-કપટનો અભાવ
આર્જવ: સરળતા, મન-વાણી-કર્મની એકરૂપતા