ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 4

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dambho darpo.abhimānaśca krodhaḥ pāruṣyameva ca .
ajñānaṃ cābhijātasya pārtha sampadamāsurīm ॥

અર્થ

હે પાર્થ! દંભ (પાખંડ), દર્પ (ઘમંડ), અભિમાન, ક્રોધ, કઠોરતા અને અજ્ઞાન — આ આસુરી સંપત્તિ લઈને જન્મેલા પુરુષનાં લક્ષણો છે.

શબ્દાર્થ

  • दम्भः – દંભ, પાખંડ, ધર્મનો દેખાડો
  • दर्पः – દર્પ, ધન-બળ વગેરેનો ઘમંડ
  • अभिमानः – પોતાને મોટો માનવો
  • च – અને
  • क्रोधः – ક્રોધ
  • पारुष्यम् – કઠોરતા, કડવી વાણી
  • एव च – અને પણ
  • अज्ञानम् – અજ્ઞાન, વિવેકહીનતા
  • च – અને
  • अभिजातस्य – લઈને જન્મેલા (પુરુષ)નાં
  • पार्थ – હે પૃથાપુત્ર અર્જુન
  • सम्पदम् – સંપત્તિને
  • आसुरीम् – આસુરી

અન્વય

पार्थ, दम्भः, दर्पः, अभिमानः च, क्रोधः, पारुष्यम् एव च, अज्ञानं च — (एतानि) आसुरीं सम्पदम् अभिजातस्य (भवन्ति) ।

સમજૂતી

દૈવી સંપત્તિના છવ્વીસ ગુણોથી વિપરીત ભગવાન હવે આસુરી સંપત્તિના છ મુખ્ય દોષો કહે છે. આ યાદી નાની છે, પરંતુ આ છ દોષો એટલા શક્તિશાળી છે કે અનેક દૈવી ગુણોનો નાશ કરી શકે. ‘આસુર’ શબ્દ ‘અસુ’ (પ્રાણ) સાથે જોડાયેલો છે — જેઓ ફક્ત પ્રાણો માટે, એટલે ઇન્દ્રિયસુખ અને પોતાના સ્વાર્થ માટે જીવે છે.

‘દમ્ભઃ’ — ધાર્મિક કે સદાચારી હોવાનો દેખાડો, જ્યારે અંદર તેવું ન હોય. આ દૈવી ગુણ ‘આર્જવ’ (સરળતા)નો બરાબર ઊલટો છે. ‘દર્પઃ’ — ધન, વિદ્યા, કુળ કે બળનો ઘમંડ, જેનાથી વ્યક્તિ મર્યાદા ઓળંગી જાય છે. ‘અભિમાનઃ’ — પોતાને અત્યંત પૂજ્ય અને શ્રેષ્ઠ માનવા; આ ‘નાતિમાનિતા’નો ઊલટો છે.

‘ક્રોધઃ’ — ક્રોધ, જે ‘અક્રોધ’થી વિપરીત છે. ‘પારુષ્યમ્’ — કઠોરતા, ખાસ કરીને વાણીની કડવાશ અને બીજાઓનું અપમાન કરવું; આ ‘માર્દવ’ (કોમળતા)નો ઊલટો છે. ‘અજ્ઞાનમ્’ — કર્તવ્ય-અકર્તવ્ય અને સત્ય-અસત્યનો વિવેક ન હોવો; આ ‘જ્ઞાનયોગવ્યવસ્થિતિ’થી વિપરીત છે.

ધ્યાન આપો કે આ દોષો એકબીજાને જન્મ આપે છે. અજ્ઞાનમાંથી અભિમાન, અભિમાનમાંથી દર્પ, દર્પમાંથી બીજાઓ પ્રત્યે કઠોરતા અને ક્રોધ, અને પોતાની ઊણપો છુપાવવા માટે દંભ. આ એક આખું તંત્ર છે જે વ્યક્તિને અંદરથી ખોખલો કરી દે છે.

‘અસુર’ શબ્દથી કોઈ વિશેષ જાતિ કે પ્રાણીનો બોધ ન થવો જોઈએ. ગીતા પ્રમાણે આ એક મનોવૃત્તિ છે જે કોઈ પણ વ્યક્તિમાં, કોઈ પણ સમયે ઊપસી શકે છે. તેથી આ શ્લોક બીજાઓ પર છાપ મારવા માટે નહીં, પરંતુ પોતાની અંદર આ દોષો ઓળખવા માટે છે.

સંદર્ભ

પહેલા ત્રણ શ્લોકોમાં દૈવી સંપત્તિના ગુણો કહ્યા; આ શ્લોક તેનાથી વિપરીત આસુરી સંપત્તિના દોષો સંક્ષેપમાં કહે છે. આગલા શ્લોકમાં બંનેનાં ફળ કહ્યાં છે અને અર્જુનને આશ્વાસન આપ્યું છે.

જીવન-બોધ

પાખંડ, ઘમંડ, ક્રોધ અને કડવી વાણી વ્યક્તિના બધા ગુણોને ઢાંકી દે છે. તેને બીજાઓમાં શોધતાં પહેલાં પોતાની અંદર ઓળખો અને ધીમે ધીમે દૂર કરો.

મુખ્ય શબ્દો

આસુરી સંપદ્
આસુરી સ્વભાવના દોષોનો સમૂહ, જે બંધનમાં નાખે છે
દંભ
ધર્મ કે સદાચારનો દેખાડો, પાખંડ
દર્પ
ધન, બળ, વિદ્યા વગેરેનો ઘમંડ
પારુષ્ય
કઠોરતા, ખાસ કરીને કડવી વાણી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક