શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 8

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

asatyamapratiṣṭhaṃ te jagadāhuranīśvaram .
aparasparasambhūtaṃ kimanyatkāmahaitukam ॥

અર્થ

તેઓ (આસુરી લોકો) કહે છે કે આ જગત અસત્ય (સત્યરહિત), આધારરહિત અને ઈશ્વરરહિત છે; તે ફક્ત સ્ત્રી-પુરુષના પરસ્પર સંયોગથી ઉત્પન્ન થયું છે, કામ જ તેનું કારણ છે — તે સિવાય બીજું શું છે?

શબ્દાર્થ

असत्यम् – સત્યથી રહિત, કોઈ પરમ સત્ય વિનાનું
अप्रतिष्ठम् – આધારરહિત, નૈતિક પાયા વિનાનું
ते – તેઓ
जगत् – જગતને
आहुः – કહે છે
अनीश्वरम् – ઈશ્વરરહિત, નિયંતા વિનાનું
अपरस्परसम्भूतम् – પરસ્પર સંયોગથી ઉત્પન્ન
किम् अन्यत् – બીજું શું (કારણ હોઈ શકે)
कामहैतुकम् – કામ જ જેનું કારણ છે

અન્વય

ते (आसुराः) जगत् असत्यम् अप्रतिष्ठम् अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतं, कामहैतुकं (च), किम् अन्यत् (इति) आहुः ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોના આચરણનું વર્ણન હતું; અહીં ભગવાન તે આચરણનું મૂળ — તેમનું જીવનદર્શન — કહે છે. આપણો વ્યવહાર આપણી માન્યતાઓમાંથી જન્મે છે. આસુરી વ્યક્તિ સંસારને કઈ દૃષ્ટિએ જુએ છે?

પહેલું — ‘અસત્યમ્’ — તેમના મતે જગતની પાછળ કોઈ પરમ સત્ય નથી; વેદ, શાસ્ત્ર, ધર્મ — આ બધી કલ્પનાઓ છે. બીજું — ‘અપ્રતિષ્ઠમ્’ — જગતનો કોઈ નૈતિક આધાર નથી, પુણ્ય-પાપ જેવો કોઈ સ્થાયી નિયમ નથી જેના પર સંસાર ટકેલો હોય. ત્રીજું — ‘અનીશ્વરમ્’ — કોઈ ઈશ્વર નથી જે કર્મોનું ફળ આપે કે સંસારનું સંચાલન કરે.

ચોથું — ‘અપરસ્પરસમ્ભૂતમ્’ — સંસાર ફક્ત નર-નારીના પરસ્પર સંયોગથી, અથવા આકસ્મિક ભૌતિક સંયોગોથી ઉત્પન્ન થયો છે. પાંચમું — ‘કામહૈતુકમ્’ — કામ એટલે ભોગની ઇચ્છા જ તેનું એકમાત્ર કારણ છે. ‘કિમન્યત્’ — ‘બીજું શું?’ — ઉપહાસના સ્વરમાં કહેવાયેલો આ પ્રશ્ન દર્શાવે છે કે તેઓ કોઈ ઊંડા કારણની શક્યતાને જ નકારી દે છે.

આ દૃષ્ટિનું પરિણામ સ્વાભાવિક છે. જો કોઈ પરમ સત્ય, નૈતિક આધાર કે ઈશ્વર નથી, જો જીવન ફક્ત ભોગની ઇચ્છાનું પરિણામ છે, તો જીવનનો ઉદ્દેશ્ય પણ ફક્ત ભોગ જ રહી જાય છે. ત્યારે સદાચાર, ત્યાગ અને સેવા નિરર્થક લાગવા માંડે છે. ગીતા અહીં પ્રશ્ન પૂછનાર વ્યક્તિની નિંદા નથી કરતી, પરંતુ એ ભોગવાદી જીવનદૃષ્ટિ તરફ સંકેત કરે છે જે મનુષ્યના નૈતિક આધારને જ ખોખલો કરી દે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોના વિવેક અને આચરણના અભાવનું વર્ણન થયું; અહીં તેમની જીવનદૃષ્ટિ કહી છે. આગલા શ્લોકમાં કહ્યું છે કે આ દૃષ્ટિ અપનાવીને તેઓ કેવાં કર્મો કરે છે.

જીવન-બોધ

આપણી માન્યતાઓ જ આપણાં કર્મોનો પાયો છે. જો જીવનમાં કોઈ ઊંચું સત્ય અને નૈતિક આધાર ન માનીએ, તો જીવન ફક્ત ભોગની દોડ બની જાય છે; તેથી પોતાની જીવનદૃષ્ટિ વિચારપૂર્વક ઘડો.

મુખ્ય શબ્દો

અપ્રતિષ્ઠ: આધાર વિનાનું, નૈતિક પાયા વિનાનું
અનીશ્વર: ઈશ્વર વિનાનું, નિયંતા વિનાનું
કામહૈતુક: જેનું એકમાત્ર કારણ કામ (ભોગ-ઇચ્છા) હોય