શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 2

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam .
dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam ॥

અર્થ

અહિંસા, સત્ય, ક્રોધનો અભાવ, ત્યાગ, શાંતિ, ચાડી ન કરવી, સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા, લોભનો અભાવ, કોમળતા, (અનુચિત કર્મમાં) લજ્જા અને ચંચળતાનો અભાવ —

શબ્દાર્થ

अहिंसा – કોઈને કષ્ટ ન આપવું
सत्यम् – સત્ય, યથાર્થ અને પ્રિય ભાષણ
अक्रोधः – ક્રોધનો અભાવ
त्यागः – ત્યાગ, કર્તાપણા અને ફળાસક્તિનો ત્યાગ
शान्तिः – મનની શાંતિ
अपैशुनम् – ચાડી કે નિંદા ન કરવી
दया – કરુણા
भूतेषु – સર્વ પ્રાણીઓ પર
अलोलुप्त्वम् – વિષયો પ્રત્યે લોલુપતાનો અભાવ
मार्दवम् – કોમળતા, મૃદુતા
ह्रीः – અનુચિત કર્મમાં લજ્જા
अचापलम् – ચંચળતાનો અભાવ, વ્યર્થ ચેષ્ટા ન કરવી

અન્વય

अहिंसा, सत्यम्, अक्रोधः, त्यागः, शान्तिः, अपैशुनम्, भूतेषु दया, अलोलुप्त्वम्, मार्दवम्, ह्रीः, अचापलम् ।

સમજૂતી

પહેલા શ્લોકના ગુણો મોટે ભાગે વ્યક્તિની પોતાની સાધના સાથે સંબંધિત હતા; આ શ્લોકના ગુણો મુખ્યત્વે બીજાઓ સાથેના વ્યવહાર સાથે જોડાયેલા છે. આ દર્શાવે છે કે આધ્યાત્મિકતા ફક્ત એકાંતની સાધના નથી, પરંતુ સંબંધોમાં પ્રગટ થતી સુંદરતા પણ છે.

‘અહિંસા’ — મન, વચન અને કર્મથી કોઈ પણ પ્રાણીને પીડા ન આપવી. તેને સર્વ ધર્મોનું મૂળ માન્યું છે. ‘સત્યમ્’ — જેવું જોયું, સાંભળ્યું અને સમજ્યું હોય તેવું જ કહેવું, પણ એ રીતે કે તે બીજાઓ માટે અપ્રિય કે અહિતકર ન હોય. ‘અક્રોધઃ’ — કોઈ અપમાન કરે કે ઘા પહોંચાડે ત્યારે પણ અંદર ક્રોધ ન ઊઠવા દેવો, અથવા ઊઠે તો તેને શાંત કરી દેવો.

‘ત્યાગઃ’ — પહેલા શ્લોકમાં ‘દાન’ આવી ગયું છે, તેથી અહીં ત્યાગનો અર્થ છે કર્મોમાં કર્તાપણા અને ફળની આસક્તિ છોડવી. ‘શાંતિઃ’ — અંતઃકરણનો ઉપશમ, મનની સ્થિરતા. ‘અપૈશુનમ્’ — પીઠ પાછળ કોઈના દોષો ન કહેવા, કોઈની ચાડી ન કરવી. આ નાનો દેખાતો ગુણ સંબંધો અને સમાજની શાંતિ માટે અત્યંત મહત્ત્વનો છે.

‘દયા ભૂતેષુ’ — દુઃખી પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા, તેમની પીડાને પોતાની પીડા સમજવી. ‘અલોલુપ્ત્વમ્’ — ઇન્દ્રિયોના વિષયો સામે હોવા છતાં તેના પ્રત્યે લાલચ ન હોવી. ‘માર્દવમ્’ — સ્વભાવ અને વાણીની કોમળતા; કઠોરતાનો અભાવ. ‘હ્રીઃ’ — અનુચિત કે શાસ્ત્રવિરુદ્ધ કર્મ કરવામાં સ્વાભાવિક લજ્જા, જે વ્યક્તિને ખોટા માર્ગેથી રોકે છે. ‘અચાપલમ્’ — કારણ વિના હાથ-પગ હલાવવા, વ્યર્થ બોલવું કે મનનું આમતેમ ભટકવું — આ સૌનો અભાવ.

આ ગુણોમાં એક સુંદર ક્રમ છે: અહિંસા અને સત્ય પાયો છે; અક્રોધ, શાંતિ અને માર્દવ અંદરની કોમળતા છે; અપૈશુન અને દયા બીજાઓ પ્રત્યે સદ્ભાવ છે; અને અલોલુપ્ત્વ, હ્રી અને અચાપલ આત્મસંયમ છે. જે વ્યક્તિ આ ગુણો જીવે છે, તેનો સંગ બીજાઓ માટે પણ શીતળ છાંયો બની જાય છે.

સંદર્ભ

પહેલા શ્લોકથી શરૂ થયેલી દૈવી ગુણોની યાદી અહીં આગળ વધે છે. આગલા શ્લોકમાં બાકીના છ ગુણો કહીને ભગવાન કહે છે કે આ દૈવી સંપત્તિ લઈને જન્મેલા પુરુષનાં લક્ષણો છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિકતાની સૌથી સાચી કસોટી આપણો બીજાઓ સાથેનો વ્યવહાર છે. કોઈની ચાડી ન કરવી, કોમળ બોલવું અને દુઃખી પ્રત્યે દયા રાખવી — આ નાના દેખાતા ગુણો જીવનને દિવ્ય બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અહિંસા: મન, વચન, કર્મથી કોઈને પીડા ન આપવી
અપૈશુન: ચાડી અને પીઠ પાછળ નિંદાનો ત્યાગ
હ્રી: અનુચિત કર્મ પ્રત્યે સ્વાભાવિક લજ્જા
અચાપલ: વ્યર્થ ચેષ્ટા અને ચંચળતાનો અભાવ