શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 3

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucamadroho nātimānitā .
bhavanti sampadaṃ daivīmabhijātasya bhārata ॥

અર્થ

તેજ, ક્ષમા, ધૈર્ય, પવિત્રતા, કોઈનો દ્રોહ ન કરવો અને અતિશય અભિમાનનો અભાવ — હે ભારત! આ બધાં દૈવી સંપત્તિ લઈને જન્મેલા પુરુષનાં લક્ષણો છે.

શબ્દાર્થ

तेजः – તેજ, આત્મબળ, પ્રભાવ
क्षमा – ક્ષમા, સહનશીલતા
धृतिः – ધૈર્ય, ધારણાશક્તિ
शौचम् – બાહ્ય અને આંતરિક પવિત્રતા
अद्रोहः – કોઈનો દ્રોહ કે વેર ન કરવું
न अतिमानिता – પોતાને અતિશય પૂજ્ય માનવાનો અભાવ
भवन्ति – હોય છે
सम्पदम् – સંપત્તિને
दैवीम् – દૈવી
अभिजातस्य – લઈને જન્મેલા (પુરુષ)નાં
भारत – હે ભરતવંશી અર્જુન

અન્વય

भारत, तेजः, क्षमा, धृतिः, शौचम्, अद्रोहः, न अतिमानिता — (एतानि) दैवीं सम्पदम् अभिजातस्य भवन्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં દૈવી સંપત્તિના અંતિમ છ ગુણો કહ્યા છે અને પછી ભગવાન જાહેર કરે છે કે આ બધાં ‘દૈવી સંપત્તિ સાથે જન્મેલા’ વ્યક્તિનાં લક્ષણો છે.

‘તેજઃ’ — આ શરીરની ચમક નથી, પરંતુ આત્મબળ અને નૈતિક પ્રભાવ છે, જેની સામે દુષ્ટો પણ સંકોચ પામે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે તેના તરત પછી ‘ક્ષમા’ આવે છે. તેજ અને ક્ષમાનો આ મેળ અત્યંત સુંદર છે — દૈવી પુરુષ દુર્બળ હોવાથી નહીં, પરંતુ શક્તિશાળી હોવા છતાં ક્ષમા કરે છે. આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે ક્ષમાનો અર્થ છે અપમાન કે ઘા પહોંચાડવામાં આવે ત્યારે પણ મનમાં વિકાર ન આવવા દેવો.

‘ધૃતિઃ’ — ધૈર્ય, એ આંતરિક શક્તિ જે શરીર અને ઇન્દ્રિયો થાકી જાય કે વિપત્તિ આવે ત્યારે પણ વ્યક્તિને તૂટવા દેતી નથી. ‘શૌચમ્’ — પવિત્રતા, બાહ્ય (શરીર, વસ્ત્ર, સ્થાન, ભોજનની શુદ્ધિ) અને આંતરિક (રાગ-દ્વેષ, કપટ વગેરેથી મુક્ત મન). ‘અદ્રોહઃ’ — કોઈને નુકસાન પહોંચાડવાની ઇચ્છાનો અભાવ, કોઈ સાથે વેર ન રાખવું.

‘નાતિમાનિતા’ — પોતાને અતિશય સન્માનનીય ન સમજવા. નમ્રતાની આ ભાવના યાદીના અંતે આવે છે, જાણે તે સર્વ ગુણોની રક્ષક હોય. બધા ગુણો હોવા છતાં જો વ્યક્તિને તેનું અભિમાન થઈ જાય, તો એ જ અભિમાન આસુરી સંપત્તિનું દ્વાર બની જાય છે (16.4).

‘અભિજાતસ્ય’ — ‘જન્મેલાનાં’. તેનો અર્થ છે કે આ ગુણો પૂર્વજન્મોના શુભ સંસ્કારોને કારણે કોઈમાં સ્વાભાવિક રીતે પ્રગટે છે. પણ તેનો અર્થ એ નથી કે જેનામાં આ ઓછા છે, તે તેને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. શાસ્ત્ર અને સાધનાનો આખો ઉદ્દેશ એ જ છે કે આપણે આ ગુણોને જીવનમાં વિકસાવીએ; આજનો પ્રયત્ન જ આવતી કાલનો સ્વભાવ બને છે.

આ છવ્વીસ ગુણો પર સમગ્ર દૃષ્ટિ નાખીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે દૈવી પુરુષનું ચિત્ર કોઈ એક સંપ્રદાયનું નથી, પરંતુ સાર્વભૌમ માનવીય શ્રેષ્ઠતાનું છે — નિર્ભય, પવિત્ર, સંયમી, સત્યવાદી, કરુણામય, ક્ષમાશીલ અને નમ્ર.

સંદર્ભ

પહેલા બે શ્લોકોમાં વીસ દૈવી ગુણો કહ્યા; આ શ્લોક બાકીના છ ગુણો કહીને યાદી પૂરી કરે છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન આસુરી સંપત્તિના દોષો કહે છે, જેથી બંનેનો ભેદ સ્પષ્ટ થાય.

જીવન-બોધ

સાચી શક્તિ એ છે જે ક્ષમા કરી શકે, અને સાચો ગુણવાન એ છે જેને પોતાના ગુણોનું અભિમાન ન હોય. તેજ અને નમ્રતા, દૃઢતા અને કોમળતા — બંનેનું સંતુલન જ દિવ્યતા છે.

મુખ્ય શબ્દો

તેજ: આત્મબળ અને નૈતિક પ્રભાવ
ધૃતિ: ધૈર્ય, વિપત્તિમાં પણ ટકી રહેવાની શક્તિ
શૌચ: બાહ્ય અને આંતરિક પવિત્રતા
નાતિમાનિતા: અતિશય અભિમાનનો અભાવ, નમ્રતા