શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 10

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāmamāśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ .
mohādgṛhītvāsadgrāhānpravartante.aśucivratāḥ ॥

અર્થ

ક્યારેય પૂરી ન થનારી કામનાઓનો આશ્રય લઈને, દંભ, માન અને મદથી યુક્ત થઈને, મોહને કારણે ખોટા આગ્રહો (મિથ્યા સિદ્ધાંતો)ને પકડીને, અપવિત્ર વ્રતો (સંકલ્પો)વાળા તેઓ સંસારમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

कामम् – કામનાનો
आश्रित्य – આશ્રય લઈને
दुष्पूरम् – જે ક્યારેય પૂરી ન થઈ શકે
दम्भमानमदान्विताः – દંભ, માન અને મદથી યુક્ત
मोहात् – મોહને કારણે
गृहीत्वा – પકડીને
असद्ग्राहान् – ખોટા આગ્રહો, મિથ્યા ધારણાઓને
प्रवर्तन्ते – પ્રવૃત્ત થાય છે, કર્મ કરે છે
अशुचिव्रताः – અપવિત્ર વ્રતો (સંકલ્પો)વાળા

અન્વય

दुष्पूरं कामम् आश्रित्य दम्भमानमदान्विताः मोहात् असद्ग्राहान् गृहीत्वा अशुचिव्रताः (ते) प्रवर्तन्ते ।

સમજૂતી

આસુરી વ્યક્તિના જીવનનો આધાર શો છે? ભગવાન કહે છે — ‘કામમ્ આશ્રિત્ય દુષ્પૂરમ્’ — એવી કામના જેને ક્યારેય ભરી શકાતી નથી. જેમ અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી અગ્નિ બુઝાતો નથી, વધુ ભડકે છે, તેમ ભોગથી કામના શાંત થતી નથી, પરંતુ વધતી જાય છે. ત્રીજા અધ્યાયમાં પણ ભગવાને કામને ‘દુષ્પૂર અનલ’ — ક્યારેય તૃપ્ત ન થનારો અગ્નિ — કહ્યો હતો (3.39).

‘દમ્ભમાનમદાન્વિતાઃ’ — તેઓ દંભ (દેખાડો), માન (પોતાને મોટા સમજવું) અને મદ (નશો, ખાસ કરીને ધન, યૌવન અને શક્તિનો)થી ભરેલા હોય છે. આ ત્રણે દોષો તેમની કામનાને વધુ ભડકાવે છે — દેખાડા માટે વધુ ધન જોઈએ, માન જાળવવા વધુ શક્તિ, અને મદમાં વ્યક્તિ મર્યાદા ભૂલી જાય છે.

‘મોહાદ્ગૃહીત્વાસદ્ગ્રાહાન્’ — મોહને કારણે તેઓ ‘અસદ્ગ્રાહ’ એટલે ખોટી ધારણાઓ અને દુરાગ્રહોને પકડી લે છે. આચાર્ય શંકર તેનાં ઉદાહરણ આપે છે — જેમ કે એમ માનવું કે અમુક અનુચિત ઉપાયથી ધન મળી જશે, કે અમુક તંત્ર-મંત્રથી શત્રુ નષ્ટ થશે. તેઓ આ ધારણાઓ પર અડી રહે છે, ભલે તર્ક અને અનુભવ ગમે તે કહે.

‘અશુચિવ્રતાઃ પ્રવર્તન્તે’ — તેમનાં ‘વ્રત’ એટલે જીવનના સંકલ્પો અપવિત્ર હોય છે. દૈવી પુરુષનાં વ્રતો છે સત્ય, અહિંસા, સેવા; આસુરીનાં વ્રતો છે — ગમે તે ભોગે ધન મેળવવું, શત્રુનો નાશ કરવો, ભોગમાં ડૂબેલા રહેવું. આ જ સંકલ્પો સાથે તેઓ સંસારમાં કર્મ કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોનાં વિનાશક કર્મોનો ઉલ્લેખ થયો; અહીં તેમની પ્રેરક કામનાઓ અને સંકલ્પોનું વર્ણન છે. આગલા બે શ્લોકોમાં તેમની ચિંતાઓ અને ભોગ-લાલસાનું ચિત્ર છે.

જીવન-બોધ

કામનાનો અગ્નિ ભોગથી નહીં, સંતોષ અને વિવેકથી બુઝાય છે. તમારા જીવનના સંકલ્પો શુદ્ધ રાખો; જેવો સંકલ્પ હશે, તેવું જ જીવન બનશે.

મુખ્ય શબ્દો

દુષ્પૂર કામ: ક્યારેય ન ભરાતી કામના
મદ: ધન, યૌવન, શક્તિ વગેરેનો નશો
અસદ્ગ્રાહ: ખોટી ધારણાઓ અને દુરાગ્રહો
અશુચિવ્રત: અપવિત્ર સંકલ્પોવાળો