શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 5

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

daivī sampadvimokṣāya nibandhāyāsurī matā .
mā śucaḥ sampadaṃ daivīmabhijāto.asi pāṇḍava ॥

અર્થ

દૈવી સંપત્તિ મોક્ષ માટે અને આસુરી સંપત્તિ બંધન માટે મનાઈ છે. હે પાંડવ! તું શોક ન કર, કારણ કે તું દૈવી સંપત્તિ લઈને જન્મ્યો છે.

શબ્દાર્થ

दैवी – દૈવી
सम्पत् – સંપત્તિ
विमोक्षाय – મોક્ષ માટે
निबन्धाय – બંધન માટે
आसुरी – આસુરી (સંપત્તિ)
मता – મનાઈ છે
मा शुचः – શોક ન કર
सम्पदम् – સંપત્તિને
दैवीम् – દૈવી
अभिजातः – લઈને જન્મેલો
असि – છે
पाण्डव – હે પાંડુપુત્ર અર્જુન

અન્વય

दैवी सम्पत् विमोक्षाय, आसुरी निबन्धाय मता । पाण्डव, मा शुचः, (त्वं) दैवीं सम्पदम् अभिजातः असि ।

સમજૂતી

બંને પ્રકારની સંપત્તિઓનું વર્ણન કર્યા પછી ભગવાન તેનું ફળ એક વાક્યમાં કહી દે છે — દૈવી સંપત્તિ ‘વિમોક્ષ’ એટલે સંસાર-બંધનમાંથી પૂર્ણ મુક્તિ માટે છે, અને આસુરી સંપત્તિ ‘નિબંધ’ એટલે દૃઢ બંધન માટે. આ ગીતાનો સીધો અને સ્પષ્ટ નિર્ણય છે: આપણો સ્વભાવ જ આપણું ભવિષ્ય છે.

દૈવી ગુણો મુક્તિ કેમ આપે છે? કારણ કે તે અંતઃકરણને શુદ્ધ કરે છે, અહંકાર ઘટાડે છે, અને જ્ઞાન તથા ભક્તિને યોગ્ય બનાવે છે. આસુરી દોષો બંધન કેમ આપે છે? કારણ કે તે અહંકાર અને કામનાને વધારે છે, જેથી નવાં નવાં કર્મો અને તેનાં ફળો જીવને બાંધતાં જાય છે.

આ વર્ણન સાંભળીને અર્જુનના મનમાં શંકા ઊઠી શકે — ‘હું યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભો છું, ક્રોધ અને હિંસા વચ્ચે છું; ક્યાંક મારામાં આસુરી સંપત્તિ તો નથી?’ ભગવાન તેની આ આશંકાને પહેલેથી પારખીને કરુણાથી કહે છે — ‘મા શુચઃ’ — શોક ન કર, તું દૈવી સંપત્તિ સાથે જન્મ્યો છે.

આ આશ્વાસન ખૂબ મહત્ત્વનું છે. ધર્મની રક્ષા માટે, વ્યક્તિગત દ્વેષ વિના, કર્તવ્યવશ થયેલું કર્મ આસુરી નથી, ભલે તે બહારથી કઠોર દેખાય. આસુરી અને દૈવીનો ભેદ બાહ્ય કર્મમાં નહીં, અંદરના ભાવ અને પ્રેરણામાં છે. અર્જુનનો સંકોચ, તેની કરુણા અને ધર્મ પ્રત્યેની તેની જિજ્ઞાસા જ એ વાતનો પુરાવો છે કે તે દૈવી સ્વભાવનો છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકોમાં દૈવી અને આસુરી સંપત્તિઓનું વર્ણન થયું; અહીં બંનેનાં ફળ કહીને અર્જુનને આશ્વાસન અપાયું છે. આગલા શ્લોકથી ભગવાન આસુરી સ્વભાવનું વિસ્તૃત વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

આપણા ગુણો જ આપણને મુક્ત કરે છે કે બાંધે છે. પોતાની ઊણપો જોઈને નિરાશ ન થાઓ; પોતાની અંદરના સારા ગુણોને ઓળખો અને તેને પોષણ આપો — એ જ મુક્તિનો માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

વિમોક્ષ: સંસાર-બંધનમાંથી પૂર્ણ મુક્તિ
નિબંધ: દૃઢ બંધન
મા શુચઃ: શોક ન કર — ભગવાનનું આશ્વાસન