શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 11

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

cintāmaparimeyāṃ ca pralayāntāmupāśritāḥ .
kāmopabhogaparamā etāvaditi niścitāḥ ॥

અર્થ

તેઓ મૃત્યુ સુધી રહેનારી અપાર ચિંતાઓનો આશ્રય લઈ રહે છે, કામનાઓના ભોગને જ પરમ લક્ષ્ય માને છે, અને એવો નિશ્ચય કરી રાખે છે કે ‘બસ, આ (સુખ) જ સર્વસ્વ છે.’

શબ્દાર્થ

चिन्ताम् – ચિંતાનો
अपरिमेयाम् – અપાર, જેનું કોઈ માપ ન હોય
च – અને
प्रलयान्ताम् – મૃત્યુ સુધી ચાલનારી
उपाश्रिताः – આશ્રય લીધેલા
कामोपभोगपरमाः – કામનાઓના ભોગને પરમ માનનારા
एतावत् – આટલું જ (છે)
इति – એમ
निश्चिताः – નિશ્ચય કરેલા

અન્વય

(ते) प्रलयान्ताम् अपरिमेयां चिन्ताम् उपाश्रिताः च, कामोपभोगपरमाः, एतावत् (एव सुखम्) इति निश्चिताः (भवन्ति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક આસુરી જીવનનું અત્યંત માર્મિક મનોવૈજ્ઞાનિક ચિત્ર રજૂ કરે છે. ભોગને જ સર્વસ્વ માનનાર વ્યક્તિ સુખી નહીં, પરંતુ ‘અપરિમેય ચિંતા’ — અપાર, અગણિત ચિંતાઓ — થી ઘેરાયેલો રહે છે. અને આ ચિંતાઓ ‘પ્રલયાંતા’ છે — મૃત્યુ સુધી સાથ છોડતી નથી.

ચિંતાઓ કેમ? કારણ કે જે વ્યક્તિ ફક્ત ભૌતિક વસ્તુઓ અને ભોગો પર પોતાનું સુખ ટકાવે છે, તેને તે મેળવવાની ચિંતા થાય છે, મેળવીને સાચવવાની ચિંતા થાય છે, અને ખોવાઈ જવાનો ભય સતાવતો રહે છે. જેટલો વધુ સંગ્રહ, એટલી વધુ ચિંતા. આ વિડંબના છે કે સુખ માટે કરેલો પ્રયત્ન જ દુઃખનું કારણ બની જાય છે.

‘કામોપભોગપરમાઃ’ — તેમના માટે ઇન્દ્રિયભોગ જ જીવનનું સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય છે. ‘એતાવદિતિ નિશ્ચિતાઃ’ — તેઓ દૃઢપણે માની બેસે છે કે ‘આટલું જ છે’ — આ જીવન અને તેના ભોગો સિવાય કશું નથી. આ નિશ્ચય તેમને કોઈ ઊંડા સત્યની શોધથી જ રોકી દે છે.

આધુનિક જીવનમાં આ શ્લોક ખાસ પ્રાસંગિક છે. ઉપભોગને જ સફળતાનો માપદંડ માનનારી સંસ્કૃતિમાં વ્યક્તિ પાસે બધું હોવા છતાં ચિંતા, તણાવ અને અનિદ્રા વધતાં જાય છે. ગીતા કહે છે કે તેનું કારણ બહાર નહીં, આપણા લક્ષ્યની પસંદગીમાં છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોની કામનાઓ અને અપવિત્ર સંકલ્પોનું વર્ણન થયું; અહીં તેમની અનંત ચિંતાઓ અને ભોગવાદી નિશ્ચયનું. આગલા શ્લોકમાં કહ્યું છે કે તે માટે તેઓ અન્યાયપૂર્વક ધનસંગ્રહ કરે છે.

જીવન-બોધ

જે સુખ ફક્ત વસ્તુઓ પર ટકેલું છે, તે પોતાની સાથે અનંત ચિંતા લાવે છે. જીવનનું લક્ષ્ય ભોગથી ઊંચું રાખો; ત્યારે જ મનને સાચી શાંતિ મળે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અપરિમેય ચિંતા: અપાર, અગણિત ચિંતાઓ
પ્રલયાંત: મૃત્યુ સુધી ચાલનારું
કામોપભોગપરમ: ઇન્દ્રિયભોગને જ સર્વોચ્ચ માનનાર