શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 9

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya naṣṭātmāno.alpabuddhayaḥ .
prabhavantyugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato.ahitāḥ ॥

અર્થ

આ દૃષ્ટિને પકડીને, જેમનો આત્મા (નૈતિક સ્વરૂપ) નષ્ટ થઈ ગયો છે, એવા અલ્પબુદ્ધિ, ક્રૂર કર્મ કરનારા, જગતના શત્રુ લોકો જગતના વિનાશ માટે ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દાર્થ

एताम् – આ
दृष्टिम् – દૃષ્ટિ, મતને
अवष्टभ्य – દૃઢતાથી પકડીને, આશ્રય લઈને
नष्टात्मानः – જેમનો આત્મા (સ્વભાવ, વિવેક) નષ્ટ થયો છે
अल्पबुद्धयः – અલ્પ, સંકુચિત બુદ્ધિવાળા
प्रभवन्ति – ઉત્પન્ન થાય છે, પ્રબળ બને છે
उग्रकर्माणः – ક્રૂર, ભયાનક કર્મ કરનારા
क्षयाय – વિનાશ માટે
जगतः – જગતના
अहिताः – અહિત કરનારા, શત્રુ

અન્વય

एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः उग्रकर्माणः अहिताः (ते) जगतः क्षयाय प्रभवन्ति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી જીવનદર્શન કહ્યું; હવે ભગવાન તેનું પરિણામ કહે છે. ‘એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય’ — આ દૃષ્ટિને દૃઢતાથી પકડીને. ‘અવષ્ટભ્ય’ શબ્દ દર્શાવે છે કે તેઓ આ મતને ફક્ત વિચારતા નથી, પરંતુ તેને જીવનનો આધાર બનાવીને તેના પર અડી જાય છે.

ભગવાન આવા લોકોનાં ચાર વિશેષણો આપે છે. ‘નષ્ટાત્માનઃ’ — જેમનો આત્મા નષ્ટ થયો છે. આત્મા તો અવિનાશી છે, તેથી તેનો અર્થ છે કે તેમનું ઉચ્ચતર સ્વરૂપ, તેમના અંતરાત્માનો અવાજ, તેમના પરલોકનાં સાધનો નષ્ટ થયાં છે. ‘અલ્પબુદ્ધયઃ’ — તેમની બુદ્ધિ સંકુચિત છે; તે ફક્ત પ્રત્યક્ષ, તાત્કાલિક અને ભૌતિક લાભ સુધી સીમિત રહે છે, દૂરનું પરિણામ જોઈ શકતી નથી.

‘ઉગ્રકર્માણઃ’ — તેઓ ક્રૂર અને હિંસક કર્મો કરે છે, કારણ કે જ્યારે કોઈ નૈતિક બંધન નથી, તો બીજાઓને કષ્ટ આપવામાં સંકોચ શાનો? ‘અહિતાઃ’ — તેઓ જગતના શત્રુ બની જાય છે, અને ‘જગતઃ ક્ષયાય પ્રભવન્તિ’ — જગતના વિનાશ માટે પ્રબળ બને છે.

ઇતિહાસ આ શ્લોકની સત્યતાનો સાક્ષી છે. જ્યારે પણ કોઈ વ્યક્તિ કે સમૂહે માની લીધું કે કોઈ નૈતિક નિયમ નથી, ફક્ત શક્તિ અને ભોગ જ સત્ય છે, ત્યારે યુદ્ધ, અત્યાચાર, શોષણ અને પ્રકૃતિનો વિનાશ થયો છે. વ્યક્તિની માન્યતાઓ અંતે આખા સમાજના ભાગ્યને અસર કરે છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં આસુરી લોકોની જીવનદૃષ્ટિ કહી; અહીં એ દૃષ્ટિને કારણે થતાં વિનાશક કર્મો કહ્યાં છે. આગલા શ્લોકમાં તેમની કામનાઓ અને સંકલ્પોનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

સંકુચિત, ફક્ત ભોગ પર આધારિત દૃષ્ટિ અંતે બીજાઓ અને જગતના વિનાશનું કારણ બને છે. પોતાના નિર્ણયોમાં દૂરનાં પરિણામો અને સૌના હિતને જોવું એ જ સાચી બુદ્ધિમત્તા છે.

મુખ્ય શબ્દો

નષ્ટાત્મા: જેનું ઉચ્ચતર સ્વરૂપ અને અંતરાત્માનો અવાજ નષ્ટ થયો હોય
અલ્પબુદ્ધિ: સંકુચિત બુદ્ધિ, જે ફક્ત તાત્કાલિક લાભ જુએ
ઉગ્રકર્મા: ક્રૂર અને હિંસક કર્મ કરનાર