ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 16, શ્લોક 6

અધ્યાય 16 – દૈવાસુરસંપદવિભાગયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dvau bhūtasargau loke.asmindaiva āsura eva ca .
daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu ॥

અર્થ

હે પાર્થ! આ લોકમાં પ્રાણીઓની સૃષ્ટિ બે પ્રકારની છે — દૈવી અને આસુરી. દૈવી (સ્વભાવ)નું વિસ્તારથી વર્ણન થઈ ગયું; હવે આસુરી (સ્વભાવ) વિશે મારી પાસેથી સાંભળ.

શબ્દાર્થ

  • द्वौ – બે
  • भूतसर्गौ – પ્રાણીઓની સૃષ્ટિઓ, સ્વભાવના પ્રકારો
  • लोके – લોકમાં
  • अस्मिन् – આ
  • दैवः – દૈવી
  • आसुरः – આસુરી
  • एव च – અને
  • दैवः – દૈવી (સ્વભાવ)
  • विस्तरशः – વિસ્તારથી
  • प्रोक्तः – કહેવાયો
  • आसुरम् – આસુરી (સ્વભાવ)ને
  • पार्थ – હે પૃથાપુત્ર
  • मे – મારી પાસેથી
  • शृणु – સાંભળ

અન્વય

पार्थ, अस्मिन् लोके दैवः आसुरः एव च (इति) द्वौ भूतसर्गौ (स्तः) । दैवः विस्तरशः प्रोक्तः; आसुरं मे शृणु ।

સમજૂતી

ભગવાન કહે છે કે આ સંસારમાં બે પ્રકારના ‘ભૂતસર્ગ’ છે — દૈવી અને આસુરી. ‘ભૂતસર્ગ’નો અર્થ છે પ્રાણીઓનું સર્જન કે પ્રકાર. અહીં તેનો અભિપ્રાય બે જુદી જાતિઓ નહીં, પરંતુ બે પ્રકારની મનોવૃત્તિઓ અને જીવન-દિશાઓ છે. એક જ પરિવારમાં, અરે એક જ વ્યક્તિની અંદર પણ, આ બંને વૃત્તિઓ મળી શકે; જે પ્રબળ હોય, તેનાથી વ્યક્તિનો સ્વભાવ ઓળખાય છે.

ભગવાન કહે છે કે દૈવી સ્વભાવનું વર્ણન ‘વિસ્તરશઃ’ — વિસ્તારથી — થઈ ગયું છે. ફક્ત આ અધ્યાયના પહેલા ત્રણ શ્લોકોમાં જ નહીં, પરંતુ આખી ગીતામાં — સ્થિતપ્રજ્ઞ (અધ્યાય 2), યોગી (અધ્યાય 6), ભક્ત (અધ્યાય 12), જ્ઞાની (અધ્યાય 13) અને ગુણાતીત (અધ્યાય 14)નાં લક્ષણોમાં — દૈવી સ્વભાવનું જ વિસ્તૃત ચિત્ર છે.

આસુરી સ્વભાવનો સંક્ષિપ્ત ઉલ્લેખ ચોથા શ્લોકમાં થયો હતો, પણ હવે ભગવાન તેને વિસ્તારથી કહેશે. પ્રશ્ન થાય કે ખરાબ સ્વભાવનું વિસ્તૃત વર્ણન કેમ? આચાર્ય શંકર તેનો ઉત્તર આપે છે — જેથી સાધક તેને સારી રીતે ઓળખીને ત્યાગ કરી શકે. રોગને જાણ્યા વિના તેનો ઉપચાર શક્ય નથી. જે વ્યક્તિ આસુરી વૃત્તિઓનાં સૂક્ષ્મ રૂપો ઓળખી લે છે, તે જ તેનાથી બચી શકે છે.

આગલા બાર શ્લોકો (7–18)માં આસુરી સ્વભાવનું જે ચિત્ર આવશે, તે અત્યંત જીવંત અને મનોવૈજ્ઞાનિક છે. તેમાં આસુરી વ્યક્તિની માન્યતાઓ, ઇચ્છાઓ, વિચારવાની રીત અને કર્મો — બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે.

સંદર્ભ

પાછલા શ્લોકમાં બંને સંપત્તિઓનાં ફળ કહ્યાં; અહીં ભગવાન આસુરી સ્વભાવના વિસ્તૃત વર્ણનની ભૂમિકા બાંધે છે. આગલા શ્લોકથી તે વર્ણન શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

સારપને અપનાવવાની સાથે ખરાબીનાં સૂક્ષ્મ રૂપોને ઓળખવાં પણ જરૂરી છે. જે પોતાના દોષોને બરાબર ઓળખે છે, તે જ તેમાંથી ખરેખર મુક્ત થઈ શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભૂતસર્ગ
પ્રાણીઓની સૃષ્ટિ; અહીં સ્વભાવના બે પ્રકારો
દૈવ અને આસુર
મોક્ષ તરફ લઈ જનાર અને બંધનમાં નાખનાર સ્વભાવ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક