શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 20

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

iti guhyatamaṃ śāstramidamuktaṃ mayānagha .
etadbuddhvā buddhimānsyātkṛtakṛtyaśca bhārata ॥

અર્થ

હે નિષ્પાપ ભારત! આ રીતે આ અત્યંત ગોપનીય શાસ્ત્ર મેં તને કહ્યું. તેને જાણીને માણસ સાચો બુદ્ધિમાન અને કૃતકૃત્ય બને છે.

શબ્દાર્થ

इति – આ રીતે
गुह्यतमम् – અત્યંત ગોપનીય, સૌથી રહસ્યમય
शास्त्रम् – શાસ્ત્ર, ઉપદેશ
इदम् – આ
उक्तम् – કહેવાયું
मया – મારા દ્વારા
अनघ – હે નિષ્પાપ
एतत् – આને
बुद्ध्वा – જાણીને
बुद्धिमान् – સાચો બુદ્ધિમાન, જ્ઞાની
स्यात् – થાય છે
कृतकृत्यः – જેનાં સર્વ કર્તવ્ય પૂર્ણ થયાં
च – અને
भारत – હે ભરતવંશી

અન્વય

अनघ भारत, इति इदम् गुह्यतमम् शास्त्रम् मया उक्तम्; एतत् बुद्ध्वा (मनुष्यः) बुद्धिमान् कृतकृत्यः च स्यात् ।

સમજૂતી

અધ્યાયના અંતે ભગવાન આ આખા શિક્ષણને ‘ગુહ્યતમ શાસ્ત્ર’ કહે છે — સૌથી ઊંડું રહસ્ય. માત્ર વીસ શ્લોકના આ અધ્યાયને ‘શાસ્ત્ર’ કહેવું તેની પૂર્ણતાનો સંકેત છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે જોકે સમગ્ર ગીતા શાસ્ત્ર છે, છતાં આ અધ્યાયની સ્તુતિ માટે તેને જ શાસ્ત્ર કહ્યો છે, કારણ કે તેમાં સંક્ષેપમાં ગીતા અને સમસ્ત વેદોનો સાર આવી ગયો છે. સંસારવૃક્ષ, તેનાથી વૈરાગ્ય, જીવનું સ્વરૂપ, જગતમાં ભગવાનની વ્યાપ્તિ અને પુરુષોત્તમનું જ્ઞાન — બધું અહીં એક તંતુમાં બંધાયેલું છે. આ જ કારણે પરંપરામાં ભોજન પહેલાં આ અધ્યાયના પાઠની પ્રથા રહી છે.

‘અનઘ’ — નિષ્પાપ — સંબોધન અર્થપૂર્ણ છે. આ જ્ઞાન શુદ્ધ હૃદયવાળા માટે છે, જેમ શ્લોક ૧૧માં કહ્યું હતું કે અકૃતાત્મા તેને જોઈ શકતા નથી. અર્જુનની પાત્રતા સ્વીકારીને જ ભગવાન તેને આ રહસ્ય સોંપે છે.

આ જ્ઞાનનું ફળ છે બુદ્ધિમાન અને કૃતકૃત્ય બનવું. કૃતકૃત્ય એ છે જેને માટે કરવાનું કંઈ બાકી રહ્યું નથી — જેણે જીવનનું પરમ લક્ષ્ય પામી લીધું. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાનને પુરુષોત્તમ જાણનારે મોક્ષ માટે કરવાનું બધું કરી લીધું. તેનો અર્થ કર્મ છોડવાનો નથી, પણ કર્મોનો ભાર અને વ્યાકુળતા છૂટી જવાનો છે.

અહીં પુરુષોત્તમ યોગ પૂરો થાય છે. આગળના અધ્યાય, દૈવાસુરસંપદ્વિભાગ યોગમાં, ભગવાન દૈવી અને આસુરી સંપત્તિનું વર્ણન કરશે — એ ગુણો જે આ ગુહ્યતમ જ્ઞાન સુધી પહોંચાડે છે, અને એ દોષો જે તેનાથી દૂર લઈ જાય છે. આમ જ્ઞાન પછી હવે ચારિત્ર્યઘડતરની વાત આવે છે.

સંદર્ભ

આ પંદરમા અધ્યાયનો અંતિમ શ્લોક છે, જેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને આપેલા પુરુષોત્તમજ્ઞાનનો ઉપસંહાર કરે છે. શ્લોક ૧૯માં આ જ્ઞાનનું ફળ ભક્તિ કહ્યું; અહીં તેને બુદ્ધિમત્તા અને કૃતકૃત્યતા કહ્યું. ત્યાર પછી સોળમો અધ્યાય શરૂ થાય છે, જેમાં દૈવી અને આસુરી સંપત્તિનો વિભાગ કરવામાં આવ્યો છે.

જીવન-બોધ

જીવનની સાચી સફળતા ઘણું મેળવવામાં નહીં, પણ એ એક પરમ તત્ત્વને જાણવામાં છે જેના પછી કંઈ મેળવવાનું બાકી ન રહે. આ જ્ઞાનની પાત્રતા માટે હૃદયની શુદ્ધતા અને સદ્ગુણોનો અભ્યાસ જરૂરી છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુહ્યતમ શાસ્ત્ર: સૌથી ગોપનીય અને ગહન ઉપદેશ
અનઘ: નિષ્પાપ, શુદ્ધ હૃદયવાળો
કૃતકૃત્ય: જેનાં સર્વ કર્તવ્ય પૂરાં થયાં, જેણે પરમ લક્ષ્ય પામ્યું