ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 1

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayam .
chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — જ્ઞાનીજનો એવા અવિનાશી અશ્વત્થ (પીપળા) વૃક્ષનું વર્ણન કરે છે, જેનું મૂળ ઉપર છે અને શાખાઓ નીચે છે; વેદના છંદો તેનાં પાંદડાં છે. જે આ વૃક્ષને તત્ત્વથી જાણે છે, તે જ સાચો વેદવેત્તા છે.

શબ્દાર્થ

  • श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું
  • ऊर्ध्वमूलम् – જેનું મૂળ ઉપર છે
  • अधःशाखम् – જેની શાખાઓ નીચે છે
  • अश्वत्थम् – પીપળાનું વૃક્ષ; જે આવતીકાલ સુધી પણ ન ટકે
  • प्राहुः – કહે છે
  • अव्ययम् – અવિનાશી, પ્રવાહરૂપે અનાદિ
  • छन्दांसि – વેદના છંદો, મંત્રો
  • यस्य – જેનાં
  • पर्णानि – પાંદડાં
  • यः – જે
  • तम् – તે વૃક્ષને
  • वेद – જાણે છે
  • सः – તે
  • वेदवित् – વેદોને જાણનાર

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अश्वत्थम् अव्ययम् प्राहुः । छन्दांसि यस्य पर्णानि, यः तम् वेद सः वेदवित् ।

સમજૂતી

ચૌદમા અધ્યાયમાં ગુણોનું બંધન અને તેમાંથી પાર જવાનો ઉપાય બતાવ્યા પછી ભગવાન પંદરમા અધ્યાયનો આરંભ એક અદ્ભુત રૂપકથી કરે છે — ઊંધું લટકતું પીપળાનું વૃક્ષ. આ વૃક્ષ એટલે સંસાર. સામાન્ય વૃક્ષનું મૂળ નીચે ધરતીમાં હોય છે, પણ આ વૃક્ષનું મૂળ ‘ઊર્ધ્વ’ એટલે ઉપર છે — સૌથી સૂક્ષ્મ અને સૌનું કારણ એવા પરમાત્મામાં. ત્યાંથી સૃષ્ટિની શાખાઓ નીચેની તરફ — બ્રહ્મા, દેવો, મનુષ્યો, પશુ-પક્ષી અને વનસ્પતિ સુધી — ફેલાયેલી છે.

‘અશ્વત્થ’ શબ્દનો અર્થ પણ સૂચક છે — ‘ન શ્વઃ સ્થાતા’, જે આવતીકાલ સુધી પણ એવું ને એવું ન રહે. સંસાર ક્ષણે ક્ષણે બદલાય છે, છતાં તેને ‘અવ્યય’ કહ્યો છે, કારણ કે તેનો પ્રવાહ અનાદિ કાળથી ચાલ્યો આવે છે — જેમ નદીનું પાણી બદલાતું રહે છતાં નદી તો રહે છે. આ રૂપક કઠોપનિષદ (2.3.1) માંથી આવે છે: ‘ઊર્ધ્વમૂલોઽવાક્શાખ એષોઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ’ — આ સનાતન અશ્વત્થનું મૂળ ઉપર અને શાખાઓ નીચે છે, અને તેનું મૂળ શુદ્ધ બ્રહ્મ છે.

વેદના છંદો આ વૃક્ષનાં પાંદડાં છે. જેમ પાંદડાં વૃક્ષનું રક્ષણ કરે અને તેને લીલુંછમ રાખે, તેમ વેદનો કર્મકાંડ ભાગ યજ્ઞ અને તેના ફળ — સ્વર્ગ, ધન, સંતાન — નું વર્ણન કરીને સંસાર-વૃક્ષને લીલું રાખે છે. તેથી જ બીજા અધ્યાયમાં (2.42–45) ભગવાને વેદની ‘પુષ્પિત વાણી’માં અટવાતા લોકો વિશે ચેતવણી આપી હતી.

અંતિમ વાક્ય ખૂબ ગહન છે — જે આ વૃક્ષને જાણે છે તે જ ‘વેદવિત્’ છે. મંત્રો ગોખી લેવા એ વેદજ્ઞાન નથી; સંસાર અનિત્ય છે અને તેનું મૂળ પરમાત્મા છે એ જાણવું એ જ વેદનો સાર છે. શંકરાચાર્ય ઊર્ધ્વમૂળને અવ્યક્ત ઉપાધિવાળું બ્રહ્મ કહે છે અને આ વૃક્ષને માયાજન્ય, જ્ઞાનથી બાધિત થનારું માને છે. રામાનુજાચાર્ય ‘ઊર્ધ્વ’નો અર્થ સત્યલોકમાં રહેલા ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ કરે છે અને આ વૃક્ષને ભગવાનની પ્રકૃતિનો સાચો પણ બંધનકારક વિસ્તાર માને છે. મધ્વાચાર્ય તેને શ્રીહરિને અધીન વાસ્તવિક સંસાર કહે છે, જેનું મૂળ સ્વયં હરિ છે.

સંદર્ભ

ચૌદમો અધ્યાય ગુણાતીત પુરુષનાં લક્ષણો અને અવ્યભિચારી ભક્તિ (14.26) પર પૂરો થયો હતો. હવે અર્જુનના પ્રશ્ન વિના જ ભગવાન સંસારનું સ્વરૂપ અશ્વત્થ વૃક્ષના રૂપકથી સમજાવે છે. આગળના શ્લોકોમાં તેની શાખાઓ, મૂળ અને તેને કાપવાનો ઉપાય વર્ણવાયો છે.

જીવન-બોધ

સંસારની ચમક પાંદડાં જેવી છે — સુંદર પણ ક્ષણિક. બુદ્ધિમાન માણસ પાંદડાં ગણવામાં જીવન વેડફતો નથી, પણ સૌનું મૂળ પરમાત્મા છે એ ઓળખે છે. જે જ્ઞાન આપણને મૂળ તરફ પાછું વાળે તે જ સાચું જ્ઞાન.

મુખ્ય શબ્દો

અશ્વત્થ
પીપળો; સતત બદલાતા સંસારનું પ્રતીક
ઊર્ધ્વમૂળ
જેનું મૂળ ઉપર, એટલે પરમાત્મામાં છે
છંદાંસિ
વેદમંત્રો, સંસાર-વૃક્ષનાં પાંદડાં
વેદવિત્
વેદનો સાચો આશય જાણનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક