ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 6

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ .
yadgatvā na nivartante taddhāma paramaṃ mama ॥

અર્થ

તે (પરમ પદ)ને ન સૂર્ય પ્રકાશિત કરે છે, ન ચંદ્ર, ન અગ્નિ. જ્યાં પહોંચીને જીવો પાછા ફરતા નથી, તે જ મારું પરમ ધામ છે.

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • तत् – તેને
  • भासयते – પ્રકાશિત કરે છે
  • सूर्यः – સૂર્ય
  • शशाङ्कः – ચંદ્ર
  • पावकः – અગ્નિ
  • यत् – જેને
  • गत्वा – પામીને
  • निवर्तन्ते – પાછા ફરે છે
  • धाम – ધામ, સ્થાન, સ્વરૂપ
  • परमम् – પરમ, સર્વોચ્ચ
  • मम – મારું

અન્વય

तत् सूर्यः न भासयते, न शशाङ्कः, न पावकः । यत् गत्वा न निवर्तन्ते, तत् मम परमम् धाम ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં જે ‘અવ્યય પદ’નો ઉલ્લેખ થયો, તેનું સ્વરૂપ હવે ભગવાન બતાવે છે. સંસારની દરેક વસ્તુ કોઈક પ્રકાશથી દેખાય છે — દિવસે સૂર્યથી, રાત્રે ચંદ્રથી અને અંધારામાં અગ્નિથી. પણ તે પરમ ધામને આમાંથી કોઈ પ્રકાશિત કરી શકતું નથી. એનો અર્થ એ નથી કે ત્યાં અંધારું છે; અર્થ એ છે કે તે સ્વયંપ્રકાશ છે. જે પ્રકાશનો પણ પ્રકાશક છે તેને બીજા દીવાની જરૂર નથી.

આ વાણી ઉપનિષદોનો પડઘો છે. કઠોપનિષદ (2.2.15) અને મુંડકોપનિષદ (2.2.10)માં કહ્યું છે — ત્યાં સૂર્ય, ચંદ્ર કે તારા ચમકતા નથી; તેના ચમકવાથી જ બધું ચમકે છે, તેના પ્રકાશથી જ આ સર્વ પ્રકાશે છે. આગળ (15.12) ભગવાન પોતે કહેશે કે સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિમાં જે તેજ છે તે મારું જ છે.

‘યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે’ — જ્યાં જઈને કોઈ પાછું ફરતું નથી — આ વચન આઠમા અધ્યાય (8.21)માં પણ આવ્યું છે અને તે આ ધામને સ્વર્ગ જેવા બધા લોકોથી જુદું પાડે છે. ‘મમ પરમં ધામ’ — આ મારું પરમ ધામ છે — એમ કહીને ભગવાન તે પદને પોતાનું જ સ્વરૂપ બતાવે છે.

શંકરાચાર્યના મતે ‘ધામ’ એટલે જ્યોતિસ્વરૂપ, વિષ્ણુનું પરમ પદ, જે આત્માથી અભિન્ન શુદ્ધ ચૈતન્ય છે. રામાનુજાચાર્ય તેને મુક્ત આત્માનો શુદ્ધ, જ્ઞાનમય પ્રકાશ પણ કહે છે, જે ભગવાનનો જ અંશ છે, અને ભગવાનના દિવ્ય ધામનો પણ સંકેત માને છે. મધ્વાચાર્ય તેને વૈકુંઠ, ભગવાનનો સ્વરૂપભૂત પરમ લોક માને છે. ત્રણેય માટે આ એવું ગંતવ્ય છે જ્યાંથી સંસાર-વૃક્ષની કોઈ ડાળે પાછું આવવું પડતું નથી.

સંદર્ભ

પાંચમા શ્લોકમાં અવ્યય પદ સુધી પહોંચનારના ગુણો કહ્યા; અહીં તે પદનું સ્વરૂપ કહ્યું છે. આગલા શ્લોકથી ભગવાન જીવના સ્વરૂપનું વર્ણન શરૂ કરે છે — કે તે તેમનો જ સનાતન અંશ છે.

જીવન-બોધ

આપણે જે સત્ય શોધીએ છીએ તે ઉછીના પ્રકાશથી નહીં, પોતાના જ પ્રકાશથી જણાય છે. સંસારના બધા પ્રકાશ અસ્થાયી છે, પણ ચેતનાનો પ્રકાશ ક્યારેય બુઝાતો નથી. તે તરફ આગળ વધવું એ જ જીવનની સૌથી સ્થાયી સિદ્ધિ છે.

મુખ્ય શબ્દો

પરમ ધામ
ભગવાનનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ કે લોક
સ્વયંપ્રકાશ
જે પોતે પ્રકાશમાન છે
અનિવર્તન
સંસારમાં ફરી ન આવવું, મોક્ષ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક