શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 7

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ .
manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati ॥

અર્થ

આ જીવલોકમાં જીવ બનેલો આ સનાતન આત્મા મારો જ અંશ છે; તે જ પ્રકૃતિમાં રહેલી મન સહિત છ ઇન્દ્રિયોને પોતાની તરફ ખેંચે છે.

શબ્દાર્થ

मम – મારો
एव – જ
अंशः – અંશ, ભાગ
जीवलोके – જીવોના લોકમાં
जीवभूतः – જીવ બનેલો
सनातनः – સનાતન, નિત્ય
मनःषष्ठानि – મન જેમાં છઠ્ઠું છે
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયોને
प्रकृतिस्थानि – પ્રકૃતિમાં રહેલી
कर्षति – ખેંચે છે

અન્વય

जीवलोके सनातनः जीवभूतः मम एव अंशः प्रकृतिस्थानि मनःषष्ठानि इन्द्रियाणि कर्षति ।

સમજૂતી

સંસાર-વૃક્ષ અને પરમ ધામના વર્ણન પછી ભગવાન હવે તે યાત્રી તરફ વળે છે જે આ વૃક્ષ પર ભટકે છે — જીવ. અને પહેલું જ વાક્ય ગૌરવથી ભરેલું છે: ‘મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃ’ — આ જીવલોકમાં જીવ બનેલો આ સનાતન આત્મા મારો જ અંશ છે. જીવ કોઈ આકસ્મિક, ક્ષણિક વસ્તુ નથી; તે ‘સનાતન’ છે અને તેનો સંબંધ સીધો પરમાત્મા સાથે છે. ‘એવ’ શબ્દ આના પર ભાર મૂકે છે — મારો જ.

પણ આ સનાતન અંશ ‘જીવભૂત’ થઈને, એટલે દેહધારી બનીને, પ્રકૃતિમાં રહેલી ઇન્દ્રિયો અને મનને પોતાની તરફ ખેંચે છે. પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો અને છઠ્ઠું મન પ્રકૃતિનાં બનેલાં છે; આત્મા તેમને પોતાની સાથે જોડીને સંસારનો અનુભવ કરે છે. અહીંથી જ બંધન શરૂ થાય છે: જે પરમાત્માનો અંશ છે, તે પોતાને ઇન્દ્રિયો અને શરીરનો સ્વામી નહીં, પણ તેનું જ રૂપ માનવા લાગે છે.

‘અંશ’ શબ્દ અંગે ત્રણેય આચાર્યોની વ્યાખ્યામાં મૂળભૂત ભેદ છે. શંકરાચાર્ય (અદ્વૈત) કહે છે કે બ્રહ્મ નિરવયવ છે, તેના ટુકડા થઈ શકે નહીં; તેથી ‘અંશ’ ઔપચારિક છે — જેમ ઘડામાં ઘેરાયેલું આકાશ મહાકાશનો અંશ લાગે, કે પાણીમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ સૂર્યનો અંશ લાગે. ઘડો ફૂટતાં ઘટાકાશ મહાકાશ જ છે; તેમ અવિદ્યારૂપી ઉપાધિ દૂર થતાં જીવ બ્રહ્મ જ છે. રામાનુજાચાર્ય (વિશિષ્ટાદ્વૈત) અંશને વાસ્તવિક માને છે, પણ ટુકડાના અર્થમાં નહીં — જેમ દીવાની પ્રભા દીવાનો અંશ છે, તેમ જીવ પરમાત્માનું અપૃથક્ વિશેષણ, શરીરરૂપ અંશ છે; ભગવાનથી અલગ નથી, છતાં તેમની સાથે એક પણ નથી. મધ્વાચાર્ય (દ્વૈત) જીવને ‘વિભિન્નાંશ’ કહે છે — ભગવાનના અવતારો ‘સ્વાંશ’ છે, જ્યારે જીવ પ્રતિબિંબ-અંશ છે, સદા ભગવાનથી ભિન્ન અને તેમના પર નિર્ભર.

આ ભેદો છતાં ત્રણેય એક વાતે સંમત છે — જીવની સાચી ઓળખ શરીર, મન કે ઇન્દ્રિયો નહીં, પણ પરમાત્મા સાથેનો તેનો સનાતન સંબંધ છે. આ જ સંબંધ મુક્તિની આશા આપે છે: જે અંશ છે તે પોતાના અંશી તરફ પાછો વળી શકે છે. આગલા શ્લોકોમાં ભગવાન બતાવશે કે જીવ દેહ બદલતી વખતે ઇન્દ્રિયોને કેવી રીતે સાથે લઈ જાય છે.

સંદર્ભ

છઠ્ઠા શ્લોકમાં પરમ ધામનું વર્ણન થયું, જ્યાંથી કોઈ પાછું આવતું નથી. હવે ભગવાન કહે છે કે સંસારમાં ભટકતો જીવ પણ તેમનો જ સનાતન અંશ છે. આગલા શ્લોકમાં દેહ બદલતી વખતે જીવ ઇન્દ્રિયોને સાથે લઈ જાય છે તેનું દૃષ્ટાંત છે.

જીવન-બોધ

આપણે પોતાને જેટલા નાના, એકલા કે અધૂરા માનીએ છીએ તેટલા નથી — આપણું મૂળ પરમાત્મામાં છે. આ ઓળખ આત્મસન્માન પણ આપે છે અને નમ્રતા પણ. મન અને ઇન્દ્રિયો આપણાં સાધન છે, સ્વામી નહીં — એ યાદ રહે તો જીવનની દિશા બદલાઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અંશ: ભાગ; અદ્વૈતમાં ઉપાધિથી પ્રતીત, વિશિષ્ટાદ્વૈતમાં અપૃથક્ વિશેષણ, દ્વૈતમાં ભિન્ન પ્રતિબિંબ-અંશ
જીવભૂત: દેહધારી જીવ બનેલો આત્મા
સનાતન: નિત્ય, જેનો આદિ-અંત નથી
મનઃષષ્ઠ: પાંચ ઇન્દ્રિયો અને છઠ્ઠું મન