ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 3

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na rūpamasyeha tathopalabhyate nānto na cādirna ca sampratiṣṭhā .
aśvatthamenaṃ suvirūḍhamūlaṃ asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā ॥

અર્થ

આ સંસાર-વૃક્ષનું જેવું રૂપ વર્ણવ્યું છે તેવું અહીં (સંસારમાં રહીને) જોવા મળતું નથી; ન તેનો અંત, ન આદિ, ન તેનો આધાર સમજાય છે. આ ઊંડાં મૂળવાળા અશ્વત્થને અસંગના દૃઢ શસ્ત્રથી કાપીને —

શબ્દાર્થ

  • न – નહીં
  • रूपम् – રૂપ, સ્વરૂપ
  • अस्य – આનું
  • इह – અહીં, આ સંસારમાં
  • तथा – તેવું (જેવું વર્ણવ્યું)
  • उपलभ्यते – જોવા મળે છે
  • अन्तः – અંત
  • आदिः – આરંભ
  • सम्प्रतिष्ठा – આધાર, સ્થિતિ
  • अश्वत्थम् – અશ્વત્થ વૃક્ષને
  • एनम् – આ
  • सुविरूढमूलम् – જેનાં મૂળ ખૂબ ઊંડાં જામેલાં છે
  • असङ्गशस्त्रेण – અસંગ (અનાસક્તિ) રૂપી શસ્ત્રથી
  • दृढेन – દૃઢ, મજબૂત
  • छित्त्वा – કાપીને

અન્વય

अस्य रूपम् इह तथा न उपलभ्यते, न अन्तः, न च आदिः, न च सम्प्रतिष्ठा । एनम् सुविरूढमूलम् अश्वत्थम् दृढेन असङ्गशस्त्रेण छित्त्वा —

સમજૂતી

ભગવાન હવે એક આશ્ચર્યજનક વાત કહે છે — જે વૃક્ષનું હમણાં વર્ણન કર્યું તેનું એવું રૂપ ‘ઇહ’, એટલે સંસારની અંદર ઊભા રહીને દેખાતું નથી. ડાળ પર બેઠેલું પક્ષી આખું વૃક્ષ જોઈ શકતું નથી. આપણે સંસારની અંદર છીએ, તેથી તેનો આદિ, અંત કે આધાર જાણી શકતા નથી. જેમ સ્વપ્ન જોનાર સ્વપ્નની અંદર રહીને તેનો આરંભ શોધી શકતો નથી, તેમ સંસારની ગૂંચ તેની અંદરથી ઉકેલાતી નથી.

શંકરાચાર્ય આ વચનને સંસારના માયામય હોવાનું સૂચન માને છે — તે સ્વપ્ન, મૃગજળ અને ગંધર્વનગર જેવો છે; દેખાય છે પણ શોધતાં તેનું નક્કર સ્વરૂપ હાથ આવતું નથી. રામાનુજાચાર્ય સંસારને મિથ્યા કહેતા નથી; તેમના મતે બંધાયેલો જીવ સમજતો નથી કે આ વૃક્ષ ગુણોના સંગથી ઊગ્યું છે અને અસંગથી જ તેનો અંત થાય છે. મધ્વાચાર્ય કહે છે કે સંસાર વાસ્તવિક છે, પણ તેનો આદિ-અંત જીવની મર્યાદિત બુદ્ધિથી પર છે અને ભગવાન જ તેના નિયંતા છે.

પછી ઉપાય બતાવે છે — આ ‘સુવિરૂઢમૂળ’ વૃક્ષને ‘દૃઢ અસંગ-શસ્ત્ર’થી કાપવું. કઠોપનિષદ અશ્વત્થને ‘સનાતન’ કહીને અટકે છે; ગીતા આગળ વધીને સાધકના હાથમાં કુહાડી આપે છે. આ કુહાડી છે અસંગ — પરિવાર, ધન, યશ, શરીર, અરે સ્વર્ગસુખ પ્રત્યેની આસક્તિનો પણ ત્યાગ. ‘દૃઢેન’ શબ્દ બતાવે છે કે આ અસંગ વિવેક અને વૈરાગ્યના અભ્યાસથી ધારદાર બનાવેલો હોવો જોઈએ, કારણ કે મૂળ બહુ ઊંડાં છે.

અસંગનો અર્થ સંસારથી ભાગી જવું નથી. ગીતાએ વારંવાર કહ્યું છે કે કર્મ કરતાં કરતાં ફળ અને કર્તાપણાની આસક્તિ છોડવી (2.47, 5.10). કમળ પાણીમાં રહે છતાં ભીનું થતું નથી — એ જ અસંગ. વૃક્ષ આપણી અંદરની આસક્તિમાં જામેલું છે અને કુહાડી પણ અંદર જ ચલાવવાની છે. આ શ્લોકનું વાક્ય ‘છિત્ત્વા’ પર અધૂરું છે અને આગલા શ્લોકમાં પૂરું થાય છે.

સંદર્ભ

પહેલા બે શ્લોકોમાં સંસાર-વૃક્ષનાં મૂળ, શાખાઓ અને નીચલાં મૂળનું વર્ણન થયું. હવે ભગવાન કહે છે કે તેનું સાચું સ્વરૂપ અંદરથી સમજાતું નથી અને તેને અસંગના શસ્ત્રથી કાપવું. આ વાક્ય આગલા શ્લોક સાથે જોડાઈને પૂરું થાય છે, જ્યાં પરમ પદની શોધ અને આદિ પુરુષના શરણની વાત છે.

જીવન-બોધ

જે બંધનમાંથી આપણે છૂટવા માગીએ છીએ તેનાં મૂળ આપણી જ આસક્તિઓમાં છે. તેને કાપવા કોઈ બાહ્ય હથિયાર નહીં, દૃઢ અનાસક્તિ જોઈએ. રોજની નાની નાની આસક્તિઓ ઓળખીને ઢીલી કરવી એ જ આ કુહાડીની ધાર કાઢવી છે.

મુખ્ય શબ્દો

અસંગશસ્ત્ર
અનાસક્તિ રૂપી શસ્ત્ર, જે સંસાર-વૃક્ષને કાપે છે
સુવિરૂઢમૂળ
ઊંડાં જામેલાં મૂળવાળું
સંપ્રતિષ્ઠા
આધાર, સ્થિતિ
વૈરાગ્ય
વિષયો પ્રત્યે રાગનો અભાવ, અસંગનો પાયો

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક