ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 5

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्-
गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ .
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñaira- gacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat ॥

અર્થ

જેઓ માન અને મોહથી રહિત છે, જેમણે આસક્તિના દોષને જીતી લીધો છે, જેઓ નિરંતર આત્મતત્ત્વમાં સ્થિત છે, જેમની કામનાઓ સંપૂર્ણ શાંત થઈ ગઈ છે અને જેઓ સુખ-દુઃખ નામના દ્વંદ્વોથી મુક્ત છે — એવા મોહરહિત જ્ઞાનીજનો તે અવિનાશી પદને પામે છે.

શબ્દાર્થ

  • निर्मानमोहाः – અભિમાન અને મોહથી રહિત
  • जितसङ्गदोषाः – જેમણે આસક્તિરૂપી દોષ જીત્યો છે
  • अध्यात्मनित्याः – નિરંતર આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિત
  • विनिवृत्तकामाः – જેમની કામનાઓ પૂરી શાંત થઈ છે
  • द्वन्द्वैः – દ્વંદ્વોથી
  • विमुक्ताः – મુક્ત
  • सुखदुःखसंज्ञैः – સુખ-દુઃખ નામના
  • गच्छन्ति – પામે છે
  • अमूढाः – મોહરહિત, જ્ઞાની
  • पदम् – પદને
  • अव्ययम् – અવિનાશી
  • तत् – તે

અન્વય

निर्मानमोहाः जितसङ्गदोषाः अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसंज्ञैः द्वन्द्वैः विमुक्ताः अमूढाः तत् अव्ययम् पदम् गच्छन्ति ।

સમજૂતી

ચોથા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તે પરમ પદ શોધવું જોઈએ; હવે તેઓ બતાવે છે કે ત્યાં કોણ પહોંચે છે. આ એવા યાત્રીનું ચિત્ર છે જેણે ખરેખર અસંગની કુહાડી ચલાવી છે. પહેલું લક્ષણ ‘નિર્માનમોહ’ — ન અભિમાન, ન મોહ. અભિમાન ‘હું’ને ફુલાવે છે અને મોહ ‘મારું’ને પકડી રાખે છે; આ બંને સંસાર-વૃક્ષનાં સૌથી જાડાં મૂળ છે.

બીજું લક્ષણ ‘જિતસંગદોષ’ — આસક્તિ પોતે જ દોષ છે અને તેમણે તેને જીતી છે. ત્રીજું ‘અધ્યાત્મનિત્ય’ — તેઓ સતત આત્મચિંતનમાં રહે છે. આ માત્ર નકારાત્મક ત્યાગ નથી, પણ મનને બહારથી ખેંચીને અંદર સ્થિર કરવાની સકારાત્મક સ્થિતિ છે. ચોથું ‘વિનિવૃત્તકામ’ — કામનાઓ દબાવાઈ નથી પણ પાછી વળીને શાંત થઈ છે; બીજા અધ્યાય (2.59)માં કહ્યું તેમ પરમને જોઈને રસ પણ નિવૃત્ત થાય છે.

પાંચમું લક્ષણ સુખ-દુઃખ કહેવાતા દ્વંદ્વોથી મુક્તિ. ‘સંજ્ઞૈઃ’ શબ્દ સૂક્ષ્મ છે — એ માત્ર નામ છે, મનનાં અર્થઘટન; એક જ ઘટના કોઈને સુખ આપે, કોઈને દુઃખ. જે આ નામોથી ઉપર ઊઠે છે તે જ ‘અમૂઢ’ છે. આ લક્ષણોમાં બારમા અધ્યાયના ભક્તલક્ષણો અને ચૌદમા અધ્યાયના ગુણાતીત-લક્ષણોનો પડઘો છે.

શંકરાચાર્ય આને જ્ઞાનનિષ્ઠ સંન્યાસીનાં લક્ષણ માને છે, જે આત્મજ્ઞાનથી અવ્યય પદ એટલે બ્રહ્મને પામે છે. રામાનુજાચાર્ય ‘અધ્યાત્મનિત્ય’ને આત્મસ્વરૂપના સતત ચિંતન તરીકે જુએ છે, જે ભગવાનના શરણ સાથે મળીને જીવને પરમ ધામ સુધી લઈ જાય છે. મધ્વાચાર્યના મતે આ ગુણો ભગવાનની કૃપાથી ખીલે છે અને સાધકને વિષ્ણુપદ સુધી પહોંચાડે છે.

સંદર્ભ

ચોથા શ્લોકમાં પરમ પદની શોધ અને આદિ પુરુષના શરણની વાત થઈ. અહીં તે પદ સુધી પહોંચનારાના આંતરિક ગુણો કહ્યા છે. આગલા શ્લોકમાં તે પદ — ભગવાનનું પરમ ધામ — કેવું છે તે કહેવાશે.

જીવન-બોધ

મોક્ષ કોઈ બાહ્ય સ્થળની યાત્રા પહેલાં અંદરના પરિવર્તનની યાત્રા છે. અભિમાન, મોહ અને કામના જેટલાં ઢીલાં થાય તેટલા આપણે એ શાંત પદની નજીક જઈએ છીએ. સુખ-દુઃખને માત્ર નામ ગણીને જોવાનો અભ્યાસ જીવનને હળવું બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિર્માનમોહ
અભિમાન અને મોહથી રહિત
અધ્યાત્મનિત્ય
સદા આત્મતત્ત્વમાં સ્થિત
દ્વંદ્વ
સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન જેવાં જોડકાં
અમૂઢ
મોહથી મુક્ત, વિવેકી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક