ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 9

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca .
adhiṣṭhāya manaścāyaṃ viṣayānupasevate ॥

અર્થ

આ જીવાત્મા કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ અને નાક — આ ઇન્દ્રિયો અને મનનો આશ્રય લઈને વિષયોનું સેવન (ભોગ) કરે છે.

શબ્દાર્થ

  • श्रोत्रम् – કાન
  • चक्षुः – આંખ
  • स्पर्शनम् – ત્વચા, સ્પર્શેન્દ્રિય
  • च – અને
  • रसनम् – જીભ, રસેન્દ્રિય
  • घ्राणम् – નાક, ઘ્રાણેન્દ્રિય
  • एव – જ
  • अधिष्ठाय – આશ્રય લઈને, અધિષ્ઠિત થઈને
  • मनः – મન
  • अयम् – આ (જીવાત્મા)
  • विषयान् – વિષયોનું
  • उपसेवते – સેવન કરે છે, અનુભવે છે

અન્વય

अयम् श्रोत्रम् चक्षुः स्पर्शनम् च रसनम् घ्राणम् एव च मनः च अधिष्ठाय विषयान् उपसेवते ।

સમજૂતી

આઠમા શ્લોકમાં જીવના દેહ છોડવા અને નવો દેહ પામવાનું વર્ણન હતું; હવે કહે છે કે દેહમાં રહીને તે શું કરે છે. તે કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ અને નાક — આ પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો પર અને છઠ્ઠા મન પર ‘અધિષ્ઠિત’ થઈને, જાણે તેમના સિંહાસને બેસીને, શબ્દ, રૂપ, સ્પર્શ, રસ અને ગંધનો અનુભવ કરે છે.

‘અધિષ્ઠાય’ શબ્દ મહત્ત્વનો છે. ઇન્દ્રિયો પોતે જડ છે; આંખ પોતાની મેળે જોતી નથી, કાન પોતાની મેળે સાંભળતો નથી. ચેતન આત્મા તેમાં અધિષ્ઠિત થાય ત્યારે જ તે કામ કરે છે. કેનોપનિષદ આ તરફ સંકેત કરે છે કે તે ‘કાનનો કાન, મનનું મન, આંખની આંખ’ છે. મનને સાથે ગણવું પણ સાર્થક છે — મન જોડાયા વિના ઇન્દ્રિયો ખુલ્લી હોય તોય અનુભવ થતો નથી.

‘ઉપસેવતે’ — વિષયોનું સેવન કરે છે. આ ભોગ પોતે દોષ નથી; દોષ ત્યારે છે જ્યારે જીવ પોતાને ભોક્તા અને ઇન્દ્રિયોને જ પોતાનું સ્વરૂપ માની લે છે. તેરમા અધ્યાય (13.21)માં કહ્યું હતું કે પ્રકૃતિમાં રહેલો પુરુષ પ્રકૃતિજન્ય ગુણોને ભોગવે છે અને ગુણોનો સંગ જ તેના સારા-નરસા જન્મોનું કારણ છે.

શંકરાચાર્યના મતે ભોક્તાપણું આત્માનો સાચો ધર્મ નથી, ઉપાધિને લીધે આરોપિત છે. રામાનુજાચાર્ય જીવને વાસ્તવિક જ્ઞાતા અને ભોક્તા માને છે, જે કર્મ પ્રમાણે પ્રકૃતિના સંગમાં આ અનુભવ કરે છે. મધ્વાચાર્ય પણ જીવને ભગવાનને અધીન વાસ્તવિક ભોક્તા કહે છે. આગલો શ્લોક કહેશે કે આટલું બધું કરતો હોવા છતાં મૂઢ લોકો અંદર રહેલા આ જીવને જોઈ શકતા નથી.

સંદર્ભ

ગયા શ્લોકમાં દેહ બદલતી વખતે જીવ ઇન્દ્રિયોને સાથે લઈ જાય છે એ વાત હતી. અહીં કહ્યું છે કે દેહમાં રહીને તે આ જ ઇન્દ્રિયો અને મન દ્વારા વિષયો અનુભવે છે. આગલા શ્લોકમાં કહેવાશે કે જ્ઞાનીઓ જ આ જીવને જોઈ શકે છે.

જીવન-બોધ

ઇન્દ્રિયો બારીઓ છે અને આપણે તેની પાછળ ઊભા રહીને જોનારા છીએ. આ યાદ રહે તો અનુભવો આપણને તાણી જતા નથી. દરેક ભોગ વચ્ચે ‘અનુભવ કરનાર હું છું, અનુભવ હું નથી’ એવી જાગૃતિ આત્મજ્ઞાનનું દ્વાર ખોલે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અધિષ્ઠાન
આશ્રય લઈને સંચાલન કરવું
જ્ઞાનેન્દ્રિય
કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ, નાક
ઉપસેવન
વિષયોનો અનુભવ કે ભોગ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક