શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 8

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śarīraṃ yadavāpnoti yaccāpyutkrāmatīśvaraḥ .
gṛhitvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt ॥

અર્થ

જેમ વાયુ ફૂલ વગેરે સ્થાનોમાંથી સુગંધ લઈને ચાલ્યો જાય છે, તેમ દેહનો સ્વામી જીવાત્મા જ્યારે એક શરીર છોડે છે અને બીજું શરીર પામે છે ત્યારે આ (મન સહિત ઇન્દ્રિયો)ને સાથે લઈને જાય છે.

શબ્દાર્થ

शरीरम् – શરીરને
यत् – જ્યારે
अवाप्नोति – પામે છે
यत् – જ્યારે
च – અને
अपि – પણ
उत्क्रामति – છોડીને નીકળે છે
ईश्वरः – દેહનો સ્વામી, જીવાત્મા
गृहीत्वा – ગ્રહણ કરીને
एतानि – આ (મન અને ઇન્દ્રિયો)ને
संयाति – ચાલ્યો જાય છે
वायुः – વાયુ
गन्धान् – સુગંધોને
इव – જેમ
आशयात् – તેમના આશ્રય (ફૂલ વગેરે)માંથી

અન્વય

ईश्वरः यत् शरीरम् अवाप्नोति यत् च अपि उत्क्रामति, (तदा) वायुः आशयात् गन्धान् इव एतानि गृहीत्वा संयाति ।

સમજૂતી

સાતમા શ્લોકમાં કહ્યું કે જીવ મન સહિત ઇન્દ્રિયોને પોતાની તરફ ખેંચે છે. હવે ભગવાન બતાવે છે કે મૃત્યુ અને નવા જન્મ સમયે શું થાય છે. અહીં જીવને ‘ઈશ્વર’ કહ્યો છે — એટલે પરમેશ્વર નહીં, પણ દેહનો સ્વામી. શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મન તેની હાજરીમાં અને તેના સંચાલનથી ચાલે છે.

આ સ્વામી જ્યારે એક શરીર છોડે છે ત્યારે ખાલી હાથે જતો નથી. જેમ પવન ફૂલો પરથી વહેતાં તેમની સુગંધ સાથે લઈ જાય — ફૂલ પાછળ રહી જાય પણ સુગંધ દૂર સુધી પહોંચે — તેમ જીવ સ્થૂળ શરીર છોડીને સૂક્ષ્મ શરીર એટલે મન, ઇન્દ્રિયોની સૂક્ષ્મ શક્તિઓ અને સંસ્કારોને સાથે લઈ જાય છે. ઉપમા ખૂબ સચોટ છે: પવન પોતે સુગંધ નથી, છતાં તેને વહન કરે છે.

આ બીજા અધ્યાયના પ્રસિદ્ધ શ્લોક (2.22)નો વિસ્તાર છે, જેમાં જૂનાં વસ્ત્રો છોડી નવાં પહેરવાનું દૃષ્ટાંત હતું. ત્યાં કહ્યું કે શરીર બદલાય છે; અહીં કહ્યું કે સાથે શું જાય છે. બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ (4.4) પણ કહે છે કે જીવ નીકળે ત્યારે પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયો તેની પાછળ જાય છે.

શંકરાચાર્ય સ્પષ્ટ કરે છે કે આત્મા પોતે ગતિ કરતો નથી; ગતિ સૂક્ષ્મ શરીરરૂપ ઉપાધિની છે અને તાદાત્મ્યને લીધે આત્મા ‘જતો’ લાગે છે. રામાનુજાચાર્ય અને મધ્વાચાર્ય જીવને અણુ અને ખરેખર એક દેહમાંથી બીજા દેહમાં જનારો માને છે, જે પરમાત્માના નિયમન હેઠળ આ યાત્રા કરે છે. બંને દૃષ્ટિમાં મૂળ શિક્ષણ એક જ છે — મૃત્યુ અંત નથી, સંસ્કારોની યાત્રાનો એક વળાંક છે.

સંદર્ભ

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને જીવને પોતાનો સનાતન અંશ કહ્યો, જે મન અને ઇન્દ્રિયોને ખેંચે છે. અહીં કહ્યું છે કે દેહ બદલતી વખતે તે તેમને સાથે લઈ જાય છે. આગલા શ્લોકમાં કહેવાશે કે શરીરમાં રહીને તે આ જ સાધનોથી વિષયો ભોગવે છે.

જીવન-બોધ

મૃત્યુ સમયે ધન, પદ અને શરીર પાછળ રહી જાય છે, પણ વિચારો, ટેવો અને સંસ્કારો સાથે જાય છે. તેથી જીવનની સૌથી મોટી મૂડી સારા સંસ્કાર છે. આજે જે કેળવીએ તે જ કાલે સુગંધ બનીને આપણી સાથે ચાલે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઈશ્વર: અહીં દેહનો સ્વામી જીવાત્મા
ઉત્ક્રમણ: મૃત્યુ સમયે શરીરમાંથી નીકળવું
સૂક્ષ્મ શરીર: મન, ઇન્દ્રિયશક્તિઓ અને સંસ્કાર, જે જીવ સાથે જાય છે
આશય: આશ્રયસ્થાન, જેમ સુગંધ માટે ફૂલ