શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 10

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam .
vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ ॥

અર્થ

શરીર છોડીને જતા, શરીરમાં રહેતા કે ગુણો સાથે જોડાઈને વિષયો ભોગવતા આ જીવાત્માને મૂઢ લોકો જોઈ શકતા નથી; જ્ઞાનરૂપી નેત્રવાળા જ તેને જુએ છે.

શબ્દાર્થ

उत्क्रामन्तम् – શરીર છોડીને જતા
स्थितम् – શરીરમાં રહેલા
वा – અથવા
अपि – પણ
भुञ्जानम् – ભોગવતા
गुणान्वितम् – ગુણોથી યુક્ત
विमूढाः – મોહગ્રસ્ત, અજ્ઞાની
न – નહીં
अनुपश्यन्ति – જુએ છે, ઓળખે છે
पश्यन्ति – જુએ છે
ज्ञानचक्षुषः – જ્ઞાનરૂપી નેત્રવાળા

અન્વય

उत्क्रामन्तम् स्थितम् वा अपि भुञ्जानम् वा गुणान्वितम् (एनम्) विमूढाः न अनुपश्यन्ति, ज्ञानचक्षुषः पश्यन्ति ।

સમજૂતી

ગયા ત્રણ શ્લોકોમાં જીવની ત્રણ અવસ્થાઓ કહી — શરીર ગ્રહણ કરવું અને છોડવું, શરીરમાં રહેવું, અને ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયો ભોગવવા. આ બધું સતત આપણી અંદર જ ચાલે છે, છતાં ભગવાન કહે છે કે ‘વિમૂઢ’ લોકો તેને જોતા નથી. કેવું આશ્ચર્ય — જે સૌથી નજીક છે તે જ સૌથી વધુ અદીઠ રહે છે.

કારણ છે ‘ગુણાન્વિતમ્’ — જીવ ગુણોથી, એટલે સુખ, દુઃખ અને મોહના અનુભવોથી ઢંકાયેલો લાગે છે. માણસનું ધ્યાન વિષયોમાં એટલું ગૂંચવાયેલું છે કે આ બધું અનુભવનાર કોણ છે એ તે વિચારતો જ નથી. જેમ સિનેમા જોનાર પડદાની વાર્તામાં એવો ખોવાઈ જાય કે પ્રોજેક્ટરનો પ્રકાશ યાદ ન રહે, જેના વિના કોઈ દૃશ્ય શક્ય નથી.

પણ ‘જ્ઞાનચક્ષુષઃ’, જ્ઞાનનેત્રવાળા, તેને જુએ છે. આ આંખ શાસ્ત્ર, ગુરુ અને વિવેકથી ખૂલે છે. તેરમા અધ્યાય (13.34)માં પણ ભગવાને કહ્યું હતું કે જે જ્ઞાનચક્ષુથી ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનો ભેદ જાણે છે તે પરમને પામે છે. અગિયારમા અધ્યાયમાં અર્જુનને દિવ્ય ચક્ષુ અપાયાં હતાં; અહીં એ દિવ્ય દૃષ્ટિ જ્ઞાન રૂપે દરેક સાધક માટે સુલભ બતાવી છે.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે શાસ્ત્રપ્રમાણથી જન્મેલું વિવેકજ્ઞાન જ તે નેત્ર છે જે આત્માને દેહ-ઇન્દ્રિયોથી જુદો ઓળખે છે. રામાનુજાચાર્યના મતે તે આત્મા પ્રકૃતિથી ભિન્ન અને જ્ઞાનાનંદસ્વરૂપ છે એવો વિવેક છે. મધ્વાચાર્ય તેને ભગવાનની કૃપાથી મળતું જ્ઞાન માને છે, જે જીવને દેહથી ભિન્ન અને ભગવાનને અધીન સત્તા તરીકે બતાવે છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન કહેશે કે પ્રયત્નશીલ યોગીઓ તેને જુએ છે, પણ અશુદ્ધ ચિત્તવાળા પ્રયત્ન કરીને પણ નહીં.

સંદર્ભ

સાતમાથી નવમા શ્લોક સુધી જીવનું શરીરમાં આવવું-જવું અને વિષયોનો ભોગ કહ્યો. આ શ્લોક એ વર્ણન પૂરું કરતાં કહે છે કે અજ્ઞાની આ જીવને જોતા નથી, જ્ઞાની જુએ છે. આગલા શ્લોકમાં યોગીઓના પ્રયત્ન અને ચિત્તશુદ્ધિની જરૂર કહી છે.

જીવન-બોધ

આપણે આખી દુનિયા જોઈએ છીએ, પણ જોનારને જોતા નથી. રોજ થોડી ક્ષણ થોભીને ‘આ બધું કોણ અનુભવે છે?’ એમ પૂછવું એ જ્ઞાનની આંખ ખોલવાની શરૂઆત છે. જે અંદર જોતાં શીખે છે તેને માટે બહારની દુનિયા પણ બદલાઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાનચક્ષુ: જ્ઞાનરૂપી નેત્ર, વિવેકદૃષ્ટિ
વિમૂઢ: મોહથી ઢંકાયેલો, વિવેકહીન
ગુણાન્વિત: ગુણોથી યુક્ત, સુખ-દુઃખના અનુભવોથી ઘેરાયેલો