ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 2

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा
गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adhaścordhvaṃ prasṛtāstasya śākhā guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ .
adhaśca mūlānyanusantatāni karmānubandhīni manuṣyaloke ॥

અર્થ

તે વૃક્ષની શાખાઓ, જે ત્રણ ગુણોથી વધેલી છે અને વિષયો જેની કૂંપળો છે, નીચે અને ઉપર બધે ફેલાયેલી છે. અને મનુષ્યલોકમાં કર્મથી બાંધનારાં તેનાં મૂળ પણ નીચે તરફ ફેલાયેલાં છે.

શબ્દાર્થ

  • अधः – નીચે
  • च – અને
  • ऊर्ध्वम् – ઉપર
  • प्रसृताः – ફેલાયેલી
  • तस्य – તે (વૃક્ષ)ની
  • शाखाः – શાખાઓ
  • गुणप्रवृद्धाः – ગુણોથી પોષાઈને વધેલી
  • विषयप्रवालाः – વિષયો જેની કૂંપળો છે
  • मूलानि – મૂળ (વાસનાઓ)
  • अनुसन्ततानि – સતત ફેલાયેલાં
  • कर्मानुबन्धीनि – કર્મથી બાંધનારાં
  • मनुष्यलोके – મનુષ્યલોકમાં

અન્વય

तस्य शाखाः गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः अधः च ऊर्ध्वम् प्रसृताः । मनुष्यलोके कर्मानुबन्धीनि मूलानि च अधः अनुसन्ततानि ।

સમજૂતી

પહેલા શ્લોકમાં વૃક્ષનું સામાન્ય ચિત્ર હતું; હવે ભગવાન તેની રચના ખોલીને બતાવે છે. તેની શાખાઓ ‘અધઃ ચ ઊર્ધ્વમ્’ — નીચે અને ઉપર બંને તરફ ફેલાયેલી છે. ઉપરની શાખાઓ દેવો, ગંધર્વો જેવી ઉચ્ચ યોનિઓ છે અને નીચેની શાખાઓ પશુ, પક્ષી, જીવજંતુ અને વનસ્પતિ. જીવ પોતાના કર્મ પ્રમાણે ક્યારેક ઉપરની ડાળે તો ક્યારેક નીચેની ડાળે પહોંચે છે — ચૌદમા અધ્યાય (14.18) માં કહ્યું તેમ સત્ત્વમાં સ્થિત ઉપર જાય છે.

આ શાખાઓ ‘ગુણપ્રવૃદ્ધ’ છે — જેમ પાણીથી વૃક્ષ વધે તેમ સત્ત્વ, રજ અને તમથી સંસાર-વૃક્ષ પોષાય છે. તેની કૂંપળો ‘વિષયો’ છે — શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ. કૂંપળ કોમળ અને આકર્ષક હોય છે અને તેમાંથી જ નવી ડાળીઓ ફૂટે છે; તે જ રીતે વિષયોનું આકર્ષણ નવી નવી ઇચ્છાઓને જન્મ આપે છે.

સૌથી સૂક્ષ્મ વાત મૂળ વિશે છે. મુખ્ય મૂળ તો ઉપર પરમાત્મામાં છે, પણ વડનાં વડવાઈઓ જેમ જમીનમાં ઊતરીને વૃક્ષને વધુ મજબૂત બનાવે, તેમ આ વૃક્ષનાં ગૌણ મૂળ નીચે મનુષ્યલોકમાં પણ ફેલાયેલાં છે. તે છે રાગ-દ્વેષ અને પૂર્વકર્મની વાસનાઓ, જે ‘કર્માનુબંધી’ છે — કર્મ કરાવે છે અને કર્મના ફળથી ફરી નવી વાસના જન્માવે છે.

‘મનુષ્યલોકે’ શબ્દ પર આચાર્યોએ ખાસ ધ્યાન આપ્યું છે. શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે મનુષ્યદેહમાં જ કર્મનો અધિકાર છે; બીજી યોનિઓ મોટે ભાગે ભોગયોનિ છે. તેથી બંધનનાં મૂળ પણ અહીં જ મજબૂત બને છે અને તેને કાપવાની તક પણ અહીં જ છે. રામાનુજાચાર્ય આ મૂળને જીવને વારંવાર દેહ સાથે બાંધનારા કર્મસંસ્કાર માને છે, અને મધ્વાચાર્ય તેને ભગવાનના નિયમન હેઠળ ચાલતું કર્મબંધન કહે છે. નિષ્કર્ષ એક જ છે — મનુષ્યજીવન એ ચોરાહો છે જ્યાંથી જીવ વધુ ગૂંચવાઈ શકે અથવા મુક્ત થઈ શકે.

સંદર્ભ

પહેલા શ્લોકમાં સંસાર-વૃક્ષનો પરિચય આપ્યા પછી ભગવાન અહીં તેની શાખાઓ, કૂંપળો અને મૂળનું વિગતે વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ કહેશે કે આ વૃક્ષનું સાચું રૂપ દેખાતું નથી અને તેને અસંગરૂપી શસ્ત્રથી કાપવું જોઈએ.

જીવન-બોધ

દરેક ઇચ્છા એક નવી કૂંપળ છે, જે આગળ જતાં આખી ડાળ બની જાય છે. મનુષ્યજન્મ જ એવી તક છે જ્યાં આપણે આપણાં મૂળ — રાગ-દ્વેષ અને ટેવો — ઓળખીને ઢીલાં કરી શકીએ. વિષયો પ્રત્યે જાગૃતિ એ મુક્તિનું પહેલું પગલું છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુણપ્રવૃદ્ધ
ત્રણ ગુણોથી પોષાઈને વધતું
વિષયપ્રવાલ
ઇન્દ્રિયોના વિષયો, વૃક્ષની કૂંપળો
કર્માનુબંધી
કર્મથી બાંધનારી વાસનાઓ
મનુષ્યલોક
કર્મભૂમિ, જ્યાં બંધન અને મુક્તિ બંને શક્ય છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક