શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 4

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये ।
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ yasmingatā na nivartanti bhūyaḥ .
tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye .
yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī ॥

અર્થ

ત્યાર પછી તે પરમ પદ શોધવું જોઈએ, જ્યાં પહોંચીને કોઈ ફરી પાછું આવતું નથી. (અને એવો ભાવ રાખવો કે) જેમાંથી આ સનાતન સંસાર-પ્રવૃત્તિ ફેલાઈ છે, તે જ આદિ પુરુષનું હું શરણ લઉં છું.

શબ્દાર્થ

ततः – ત્યાર પછી
पदम् – પદ, પરમ સ્થાન
तत् – તે
परिमार्गितव्यम् – શોધવું જોઈએ
यस्मिन् – જેમાં, જ્યાં
गताः – પહોંચેલા
न – નહીં
निवर्तन्ति – પાછા ફરે છે
भूयः – ફરીથી
तम् – તે
एव – જ
च – અને
आद्यम् – આદિ, સૌથી પહેલા
पुरुषम् – પુરુષને, પરમાત્માને
प्रपद्ये – હું શરણ લઉં છું
यतः – જેમાંથી
प्रवृत्तिः – સંસારની પ્રવૃત્તિ, સૃષ્ટિનો પ્રવાહ
प्रसृता – ફેલાઈ છે
पुराणी – પ્રાચીન, સનાતન

અન્વય

ततः तत् पदम् परिमार्गितव्यम्, यस्मिन् गताः भूयः न निवर्तन्ति । यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता, तम् एव च आद्यम् पुरुषम् प्रपद्ये ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકનું અધૂરું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે — અસંગના શસ્ત્રથી વૃક્ષ કાપ્યા પછી ‘તતઃ’, ત્યારે તે પદ શોધવું જ્યાંથી કોઈ પાછું ફરતું નથી. વૃક્ષ કાપવું એ અંતિમ ધ્યેય નથી; એ તો માત્ર અવરોધ દૂર કરવો છે. એકલો વૈરાગ્ય જીવનને ખાલી કરી શકે, પણ ગીતા ખાલીપા તરફ નહીં, પૂર્ણતા તરફ લઈ જાય છે. કાપવું અને શોધવું — ત્યાગ અને પ્રાપ્તિ — બંને સાથે ચાલે છે.

‘પરિમાર્ગિતવ્યમ્’ એટલે ચારે બાજુથી, લગનથી શોધવું — જેમ કોઈ ખોવાયેલી અમૂલ્ય વસ્તુ શોધે. આ પદ એ જ છે જેના વિશે આઠમા અધ્યાય (8.21)માં કહ્યું — ‘યં પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમ’. સ્વર્ગ જેવા લોકમાંથી પુણ્ય પૂરું થતાં પાછા આવવું પડે છે (9.21), પણ આ પદમાંથી નહીં. કઠોપનિષદ પણ વૃક્ષના રૂપક પછી એ જ શુદ્ધ, અમૃત બ્રહ્મની વાત કરે છે જેમાં સર્વ લોક આશ્રિત છે.

શોધનું સાધન પણ અહીં જ આપ્યું છે — ‘તમેવ ચાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે’, હું તે જ આદિ પુરુષનું શરણ લઉં છું. આ જાણે સાધકના મુખે મુકાયેલી પ્રાર્થના છે. જેમાંથી આ પુરાતન સંસાર-પ્રવાહ નીકળ્યો છે — જેમ જાદુગરમાંથી જાદુ — તે જ તેમાંથી છોડાવી પણ શકે. સાતમા અધ્યાય (7.14)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે મારી ગુણમયી માયા દુસ્તર છે, પણ જે મારે શરણે આવે છે તે તેને તરી જાય છે.

આચાર્યોના ભાષ્યમાં ભેદ સુંદર રીતે દેખાય છે. શંકરાચાર્ય ‘પ્રપદ્યે’ને શોધની રીત માને છે — આદિ પુરુષના શરણના ભાવ સાથે વિચાર અને ધ્યાનથી તે પદ જાણવું; અંતે તે પદ પોતાના આત્મસ્વરૂપથી ભિન્ન નથી. રામાનુજાચાર્ય માટે આ પ્રપત્તિ — પૂર્ણ શરણાગતિ —નો સ્પષ્ટ સંકેત છે; અસંગ પણ પોતાના બળથી નહીં, ભગવાનના શરણથી જ દૃઢ થાય છે. મધ્વાચાર્ય તેને વિષ્ણુના પરમ ધામની પ્રાપ્તિ માને છે, જ્યાં મુક્ત જીવ ભગવાનને અધીન રહી આનંદ ભોગવે છે. ત્રણેય માટે મુક્તિ માત્ર પલાયન નહીં, પરમ સત્ય તરફની સમર્પિત યાત્રા છે.

સંદર્ભ

ત્રીજા શ્લોકમાં સંસાર-વૃક્ષને અસંગ-શસ્ત્રથી કાપવાની વાત હતી; આ શ્લોક તે વાક્ય પૂરું કરે છે અને કહે છે કે પછી પરમ પદની શોધ અને આદિ પુરુષનું શરણ લેવું. આગલા શ્લોકમાં તે અવિનાશી પદ સુધી પહોંચનારા સાધકોના ગુણો કહેવાશે.

જીવન-બોધ

છોડવું ત્યારે જ સાર્થક છે જ્યારે તેની સાથે કંઈક ઊંચું પામવાની શોધ હોય. એકલો ત્યાગ મનને ખાલી કરે છે, પણ ઈશ્વરનું શરણ તેને ભરી દે છે. જે સત્યમાંથી ગૂંચ ઊભી થઈ, ઉકેલ પણ તેના શરણમાં જ છે.

મુખ્ય શબ્દો

પદ: પરમ સ્થાન, મોક્ષરૂપ ધ્યેય
આદ્ય પુરુષ: સૌના આદિ કારણ પરમાત્મા
પ્રપત્તિ: પૂર્ણ શરણાગતિ
પુરાણી પ્રવૃત્તિ: અનાદિ કાળથી ચાલતો સંસાર-પ્રવાહ