શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 15, શ્લોક 11

અધ્યાય 15 – પુરુષોત્તમયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yatanto yoginaścainaṃ paśyantyātmanyavasthitam .
yatanto.apyakṛtātmāno nainaṃ paśyantyacetasaḥ ॥

અર્થ

પ્રયત્નશીલ યોગીઓ પોતાની અંદર રહેલા આ આત્માને જુએ છે; પરંતુ જેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ થયું નથી એવા વિવેકહીન લોકો પ્રયત્ન કરવા છતાં તેને જોઈ શકતા નથી.

શબ્દાર્થ

यतन्तः – પ્રયત્ન કરતા, સાધનામાં લાગેલા
योगिनः – યોગીઓ
च – અને
एनम् – આ (આત્મા)ને
पश्यन्ति – જુએ છે, અનુભવે છે
आत्मनि – પોતાની અંદર, પોતાની બુદ્ધિમાં
अवस्थितम् – સ્થિત રહેલા
यतन्तः अपि – પ્રયત્ન કરવા છતાં
अकृतात्मानः – જેમનું અંતઃકરણ સંસ્કારિત નથી થયું
न – નહીં
एनम् – આને
पश्यन्ति – જુએ છે
अचेतसः – વિવેકહીન

અન્વય

यतन्तः योगिनः च आत्मनि अवस्थितम् एनम् पश्यन्ति, (किन्तु) अकृतात्मानः अचेतसः यतन्तः अपि एनम् न पश्यन्ति ।

સમજૂતી

આગળના શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે શરીર છોડતા, શરીરમાં રહેતા અને વિષયો ભોગવતા આત્માને મૂઢ લોકો જોતા નથી, જ્ઞાનચક્ષુવાળા જ જુએ છે. અહીં એ જ વાતને વધુ સ્પષ્ટ કરી છે. ‘યતન્તઃ’ શબ્દ બંને પ્રકારના લોકો માટે વપરાયો છે — યોગી પણ પ્રયત્ન કરે છે અને અકૃતાત્મા પણ; છતાં ફળ જુદું આવે છે.

ફરક અંતઃકરણની તૈયારીમાં છે. ‘અકૃતાત્મા’ એટલે જેણે તપ, સંયમ અને નિષ્કામ કર્મ દ્વારા પોતાના મનને ઘડ્યું નથી; ‘અચેતસ’ એટલે જેનામાં નિત્ય અને અનિત્યનો વિવેક જાગ્યો નથી. આવો માણસ શાસ્ત્ર વાંચે કે ધ્યાનમાં બેસે, છતાં આત્મા તેને માટે માત્ર એક વિચાર રહે છે, અનુભવ બનતો નથી. જેમ મેલા અરીસામાં મુખ સ્પષ્ટ દેખાતું નથી, તેમ મલિન ચિત્તમાં આત્માનો પ્રકાશ પ્રગટ થતો નથી.

શંકરાચાર્ય ‘આત્મનિ’નો અર્થ પોતાની બુદ્ધિમાં કરે છે; શુદ્ધ યોગી તે બુદ્ધિમાં સાક્ષી ચૈતન્યને ‘આ હું છું’ એ રીતે ઓળખે છે. રામાનુજાચાર્ય તેને પ્રકૃતિથી ભિન્ન જીવાત્માના સ્વરૂપદર્શન તરીકે સમજાવે છે, જે કર્મયોગથી શુદ્ધ થયેલા સાધકને થાય છે. બંને એ વાતે સહમત છે કે ચિત્તશુદ્ધિ વિના આ દર્શન શક્ય નથી. કઠ ઉપનિષદ પણ કહે છે કે જે દુરાચારથી અટક્યો નથી અને જેનું મન શાંત નથી, તે માત્ર બુદ્ધિચાતુર્યથી આત્માને પામી શકતો નથી.

આમ આ શ્લોક સાધનાનો ક્રમ બતાવે છે — પહેલાં અંતઃકરણની શુદ્ધિ, પછી આત્મદર્શન. પ્રયત્ન જરૂરી છે, પણ તેની સાથે પવિત્રતા અને વિવેક પણ જોઈએ.

સંદર્ભ

પુરુષોત્તમ યોગના આ ભાગમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને સમજાવે છે કે શરીરમાં રહેલો આત્મા કોને દેખાય છે અને કોને નહીં. શ્લોક ૧૦માં જ્ઞાનચક્ષુવાળાની વાત હતી; અહીં યોગી અને અકૃતાત્માનો ભેદ બતાવ્યો છે. આગળના શ્લોકથી ભગવાન સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિના તેજરૂપે પોતાની વિભૂતિનું વર્ણન શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

માત્ર મહેનત પૂરતી નથી; મહેનતની દિશા અને મનની શુદ્ધતા પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે. આધ્યાત્મિક પ્રગતિ ઇચ્છનારે પહેલાં પોતાના આચરણ, સંયમ અને વિવેકને સુધારવા જોઈએ, ત્યારે જ સાધના ફળ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

યોગી: સંયમ અને ધ્યાનથી મનને એકાગ્ર કરનાર સાધક
અકૃતાત્મા: જેનું અંતઃકરણ તપ અને સંયમથી શુદ્ધ થયું નથી
અચેતસ: વિવેકશક્તિ વિનાનો માણસ