શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 20

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ye tu dharmyāmṛtamidaṃ yathoktaṃ paryupāsate .
śraddadhānā matparamā bhaktāste.atīva me priyāḥ ॥

અર્થ

પરંતુ જેઓ શ્રદ્ધાવાન ભક્તો મને જ પરમ લક્ષ્ય માનીને આ યથોક્ત ધર્મમય અમૃતની ઉપાસના (પાલન) કરે છે, તેઓ મને અત્યંત પ્રિય છે.

શબ્દાર્થ

ये तु – પરંતુ જેઓ
धर्म्यामृतम् – ધર્મમય અમૃત
इदम् – આ
यथोक्तम् – જેવું કહ્યું તેવું
पर्युपासते – ભલી રીતે પાલન/ઉપાસના કરે છે
श्रद्दधानाः – શ્રદ્ધાવાન
मत्परमाः – મને પરમ લક્ષ્ય માનનારા
भक्ताः – ભક્તો
ते – તેઓ
अतीव – અત્યંત
मे प्रियाः – મને પ્રિય છે

અન્વય

ये तु श्रद्दधानाः मत्परमाः भक्ताः यथोक्तम् इदं धर्म्यामृतं पर्युपासते, ते अतीव मे प्रियाः ।

સમજૂતી

બારમા અધ્યાયનો આ અંતિમ શ્લોક સમગ્ર ઉપદેશની મંગળ-સમાપ્તિ છે. ભગવાન પાછળના શ્લોકોમાં ગણાવેલા ગુણોને એક નામ આપે છે — ‘ધર્મ્યામૃતમ્’ — ધર્મમય અમૃત. આ અમૃત એટલા માટે કે તેનું પાલન કરનાર મૃત્યુના ભયથી પાર થઈ જાય છે, અને ‘ધર્મ્ય’ એટલા માટે કે તે ધર્મથી, એટલે કે સદાચાર અને સત્યથી, સંપન્ન છે. આમ આ ઉપદેશ માત્ર સિદ્ધાંત નથી, જીવવાની એક પદ્ધતિ છે.

તેના પાલનની ત્રણ શરતો છે: ‘યથોક્તમ્’ — જેવું કહ્યું તેવું જ, એટલે પોતાની સગવડ પ્રમાણે બદલીને નહીં; ‘શ્રદ્દધાનાઃ’ — શ્રદ્ધા સાથે, સંશય વિના; અને ‘મત્પરમાઃ’ — મને પરમ લક્ષ્ય માનીને. શ્રદ્ધા વિના ગુણો બાહ્ય અભિનય બની જાય છે; અને ભગવાનને લક્ષ્ય માનવાથી જ આ ગુણો ભક્તિની ધારામાં વહે છે. માત્ર સદાચાર સારો છે, પણ ભક્તિ સાથે તે ભગવાન સુધી પહોંચાડે છે.

ફળનું વચન છે ‘અતીવ મે પ્રિયાઃ’ — તેઓ મને અત્યંત પ્રિય છે. આગલા શ્લોકોમાં કહેલું ‘સ મે પ્રિયઃ’ અહીં ‘અતીવ’માં વધી જાય છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર અહીં તેમની વાત છે જે અદ્વેષ્ટા વગેરે ગુણોથી યુક્ત છે અને ભગવાન પ્રત્યે પરમ નિષ્ઠા ધરાવે છે; તેઓ સગુણ અને નિર્ગુણ બંને ઉપાસકોથી પણ અધિક પ્રિય છે. રામાનુજ જણાવે છે કે ભગવાનનો સૌથી પ્રિય તે છે જે ભક્તિ સાથે આ બધા ગુણોથી સંપન્ન છે.

આ સાથે બારમો અધ્યાય પોતાના આરંભના પ્રશ્નનો પૂર્ણ ઉત્તર આપી દે છે: શ્રેષ્ઠ તે છે જે ભગવાનમાં મન લગાડે છે, પણ કસોટી તેના ચારિત્ર્યમાં છે — કેટલો દ્વેષરહિત, કેટલો કરુણામય, કેટલો સમ અને કેટલો શાંત.

આમ ભક્તનું સૌથી મોટું ગૌરવ એ જ છે કે તે ભગવાનને પ્રિય બને, અને તે પ્રિયતા પ્રેમથી, નમ્રતાથી અને આ અમૃત-જીવનના પાલનથી મળે છે.

સંદર્ભ

12.13–19માં ભગવાને પોતાના પ્રિય ભક્તનાં લક્ષણો ગણાવ્યાં. આ અધ્યાયનો અંતિમ શ્લોક છે, જેમાં તે ગુણોનું પાલન કરનારાઓને ‘અતીવ પ્રિય’ કહ્યા છે. આગળ અધ્યાય 13માં ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞનું વિવેચન શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

ભગવાનને પ્રિય થવાનો માર્ગ કઠિન અનુષ્ઠાનોથી નહીં, ગુણોના જીવનથી છે: શ્રદ્ધા, કરુણા, સમતા અને જીવનના લક્ષ્ય તરીકે ઈશ્વર. તેમને જીવવાનો પ્રયત્ન જ સૌથી મોટી પૂજા છે.

મુખ્ય શબ્દો

धर्म्यामृत: ધર્મયુક્ત અમૃત-ઉપદેશ; મૃત્યુથી પાર લઈ જતી જીવન-પદ્ધતિ
श्रद्धा: ગુરુ અને શાસ્ત્રના વચન પર આસ્થા સહિત વિશ્વાસ
मत्परम: જેના માટે ભગવાન જ પરમ લક્ષ્ય છે
अतीव प्रिय: અત્યંત પ્રિય; ભક્તનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર