શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 1

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
evaṃ satatayuktā ye bhaktāstvāṃ paryupāsate .
ye cāpyakṣaramavyaktaṃ teṣāṃ ke yogavittamāḥ ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — જે ભક્તો સદા આપમાં લાગેલા રહીને આ રીતે આપની ઉપાસના કરે છે, અને જે અવિનાશી અવ્યક્તની ઉપાસના કરે છે, તે બંનેમાં યોગને વધુ સારી રીતે જાણનાર કોણ છે?

શબ્દાર્થ

एवम् – આ રીતે
सततयुक्ताः – સદા યુક્ત
ये भक्ताः – જે ભક્તો
त्वाम् – આપની
पर्युपासते – ઉપાસના કરે છે
ये च अपि – અને જેઓ પણ
अक्षरम् – અક્ષરની
अव्यक्तम् – અવ્યક્તની
तेषाम् – તેમાંથી
के – કોણ
योगवित्तमाः – યોગને સૌથી સારી રીતે જાણનાર

અન્વય

अर्जुनः उवाच — एवं सततयुक्ताः ये भक्ताः त्वां पर्युपासते, ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तं (पर्युपासते), तेषां के योगवित्तमाः?

સમજૂતી

બારમા અધ્યાયનો આરંભ અર્જુનના સીધા અને વ્યવહારુ પ્રશ્નથી થાય છે. અગિયારમા અધ્યાયમાં તેણે ભગવાનનું વિશ્વરૂપ જોયું હતું અને અંતે ભગવાને કહ્યું હતું કે જે અનન્ય ભક્તિથી મારા માટે કર્મ કરે છે તે મને પામે છે (11.55). હવે અર્જુનના મનમાં સ્પષ્ટ દ્વિધા છે: સાધનાના બે માર્ગ દેખાય છે — સાકાર ભગવાનની ભક્તિ, અને નિરાકાર અક્ષર-અવ્યક્ત બ્રહ્મની ઉપાસના. આમાં કયો શ્રેષ્ઠ છે?

પહેલો પક્ષ છે ‘એવં સતતયુક્તા યે ભક્તાસ્ત્વાં પર્યુપાસતે’ — જે ભક્તો નિરંતર આપમાં લાગેલા રહી આપના સાકાર રૂપની ઉપાસના કરે છે. બીજો પક્ષ છે ‘યે ચાપ્યક્ષરમવ્યક્તમ્’ — જે અવિનાશી અને અવ્યક્ત સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે, જેનું વર્ણન પાછલા અધ્યાયોમાં (ખાસ કરીને 8.21 અને 9.4) થયું હતું. અર્જુન પૂછે છે, ‘તેષાં કે યોગવિત્તમાઃ’ — આમાં યોગને સૌથી સારી રીતે જાણનાર કોણ છે?

આ પ્રશ્ન માત્ર દાર્શનિક નથી. દરેક સાધક કોઈ ને કોઈ વળાંકે વિચારે છે કે તેનો માર્ગ સાચો છે કે બીજો શ્રેષ્ઠ છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર આ પ્રશ્નનો ઉદ્દેશ એક માર્ગને શ્રેષ્ઠ ઠરાવી સાધકને નિશ્ચય અપાવવાનો છે. રામાનુજ તેને સગુણ-ભક્તિ અને અક્ષર-જ્ઞાન વચ્ચેની સરખામણી માને છે.

ભગવાનનો ઉત્તર આગલા શ્લોકથી શરૂ થાય છે. ખાસ વાત એ કે તેઓ કોઈ માર્ગનું અપમાન કરતા નથી, પણ વાસ્તવિકતાના આધારે કહે છે કે દેહધારી મનુષ્ય માટે કયો માર્ગ વધુ સુગમ અને નિશ્ચિત છે.

સંદર્ભ

અગિયારમા અધ્યાયના અંતે (11.55) ભગવાને અનન્ય ભક્તિનો ઉપદેશ આપ્યો હતો. બારમા અધ્યાયના આ પ્રથમ શ્લોકમાં અર્જુન સગુણ અને નિર્ગુણ ઉપાસના વચ્ચે શ્રેષ્ઠતા પૂછે છે; ઉત્તર 12.2થી શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

સાધનાના માર્ગોની સરખામણીમાં ગૂંચવાવા કરતાં પોતાની પ્રકૃતિ પ્રમાણે એક માર્ગ પર શ્રદ્ધાથી ચાલવું સારું. પ્રશ્ન પૂછવો ઠીક છે, પણ ઉત્તર મળ્યા પછી તેના પર ચાલવું વધુ જરૂરી છે.

મુખ્ય શબ્દો

सगुण उपासना: સાકાર ભગવાનની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસના
अक्षर-अव्यक्त उपासना: નિરાકાર, અવિનાશી બ્રહ્મની ઉપાસના
योगवित्तम: યોગમાં સૌથી નિપુણ