શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 4

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sanniyamyendriyagrāmaṃ sarvatra samabuddhayaḥ .
te prāpnuvanti māmeva sarvabhūtahite ratāḥ ॥

અર્થ

(જેઓ) ઇન્દ્રિય-સમૂહને સારી રીતે સંયમિત કરી, સર્વત્ર સમબુદ્ધિવાળા અને સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રત રહે છે, તેઓ પણ મને જ પામે છે.

શબ્દાર્થ

सन्नियम्य – સારી રીતે સંયમિત કરીને
इन्द्रियग्रामम् – ઇન્દ્રિય-સમૂહને
सर्वत्र – સર્વત્ર
समबुद्धयः – સમબુદ્ધિવાળા
ते – તેઓ
प्राप्नुवन्ति – પામે છે
माम् एव – મને જ
सर्वभूतहिते – સર્વ ભૂતોના હિતમાં
रताः – રત

અન્વય

(ये) इन्द्रियग्रामं सन्नियम्य सर्वत्र समबुद्धयः सर्वभूतहिते रताः, ते माम् एव प्राप्नुवन्ति ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં નિર્ગુણ-ઉપાસનાનાં વિશેષણો હતાં; આ શ્લોક તેના સાધકોની ત્રણ યોગ્યતાઓ અને ફળ બતાવે છે. પહેલી, ‘સન્નિયમ્યેન્દ્રિયગ્રામમ્’ — સમગ્ર ઇન્દ્રિય-સમૂહને પૂરેપૂરો સંયમિત કરવો. નિર્ગુણ સુધી પહોંચવા ઇન્દ્રિયો દ્વારા બહાર જતી ચેતનાને અંદર વાળવી પડે છે, અને તેના માટે ગહન ઇન્દ્રિય-સંયમ જરૂરી છે. બીજી, ‘સર્વત્ર સમબુદ્ધયઃ’ — દરેક પરિસ્થિતિ અને દરેક પ્રાણીમાં સમાન દૃષ્ટિ; જે બ્રહ્મને સર્વવ્યાપી માને તે કોઈમાં ભેદ કરી શકતો નથી. ત્રીજી, ‘સર્વભૂતહિતે રતાઃ’ — સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં લાગેલા રહેવું.

અહીં ત્રીજી યોગ્યતા વિશેષ મહત્ત્વની છે. નિર્ગુણ-ઉપાસનાને ક્યારેક માત્ર માનસિક સાધના માનવામાં આવે છે, પણ ભગવાન સ્પષ્ટ કરે છે કે તેના સાધકનું હૃદય કરુણા અને લોકહિતથી ભરેલું હોય છે. જે જ્ઞાન કરુણામાં ન બદલાય તે અધૂરું છે.

અને ફળ શું છે? ‘તે પ્રાપ્નુવન્તિ મામેવ’ — તેઓ પણ મને જ પામે છે. અહીં ભગવાનનું હૃદય દેખાય છે. નિર્ગુણ-ઉપાસક પણ બીજે ક્યાંય જતા નથી; તેઓ પણ અંતે તેમની પાસે જ પહોંચે છે. આ કથન ‘અપિ’ના ભાવમાં છે: આ પણ મને પામે છે, કોઈ તેનાથી વંચિત નથી.

શંકરાચાર્ય અનુસાર આ શ્લોક નિર્ગુણ ઉપાસકોના મોક્ષની પુષ્ટિ કરે છે. રામાનુજ તેને આત્મ-સાક્ષાત્કાર ઇચ્છતા જ્ઞાનીઓ માટે માને છે જેઓ પછી ભગવાન સુધી પહોંચે છે. આગલો શ્લોક આ માર્ગના કષ્ટ પર પ્રકાશ પાડશે.

સંદર્ભ

12.3માં નિર્ગુણ બ્રહ્મનાં વિશેષણો હતાં. આ શ્લોકમાં તેના ઉપાસકોની યોગ્યતા અને ફળ બતાવાયાં છે; 12.5માં આ માર્ગની કઠિનાઈનું વર્ણન થશે.

જીવન-બોધ

સાચી સાધના વ્યક્તિને સંકુચિત નહીં, ઉદાર બનાવે છે. જે જ્ઞાન કે ધ્યાન આપણને બીજા પ્રત્યે કરુણા અને સમતા ન આપે, તેની દિશા પર ફરી વિચાર કરવો જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

इन्द्रियग्राम: બધી ઇન્દ્રિયોનો સમૂહ
समबुद्धि: સર્વમાં સમાન દૃષ્ટિવાળી બુદ્ધિ
सर्वभूतहिते रताः: સર્વ પ્રાણીઓના કલ્યાણમાં આનંદ લેનારા