શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 11

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

athaitadapyaśakto.asi kartuṃ madyogamāśritaḥ .
sarvakarmaphalatyāgaṃ tataḥ kuru yatātmavān ॥

અર્થ

અને જો તું આ પણ કરવા અસમર્થ હોય, તો મારા યોગનો આશ્રય લઈ, સંયમિત ચિત્તવાળો થઈને સર્વ કર્મોના ફળનો ત્યાગ કર.

શબ્દાર્થ

अथ – જો
एतत् अपि – આ પણ
कर्तुम् – કરવામાં
अशक्तः असि – અશક્ત છો
ततः – તો પછી
मद्योगम् आश्रितः – મારા યોગનો આશ્રય લઈને
यतात्मवान् – સંયમિત ચિત્તવાળો
सर्वकर्मफलत्यागम् – સર્વ કર્મફળનો ત્યાગ
कुरु – કર

અન્વય

अथ एतत् अपि कर्तुम् अशक्तः असि, ततः मद्योगम् आश्रितः यतात्मवान् (सन्) सर्वकर्मफलत्यागं कुरु ।

સમજૂતી

આ સીડીનું અંતિમ પગથિયું છે. જે ભગવાનના નિમિત્તે કર્મ પણ ન કરી શકે, તેના માટે પણ ભગવાને માર્ગ રાખ્યો છે: ‘સર્વકર્મફલત્યાગમ્’ — સર્વ કર્મોના ફળનો ત્યાગ. અહીં ભગવાને કર્મ કરવાની ના પાડી નથી; કર્મ તો કરવાનું છે, પણ પરિણામની ચિંતા, અધિકાર અને આસક્તિ છોડવાની છે. આ એ જ સૂત્ર છે જે બીજા અધ્યાયના 2.47માં આવ્યું હતું — કર્મ કરવામાં જ તારો અધિકાર છે, ફળમાં ક્યારેય નહીં.

આ વિકલ્પ સાથે બે શરતો છે: ‘મદ્યોગમાશ્રિતઃ’ અને ‘યતાત્મવાન્’. પહેલીનો અર્થ એ કે આ ત્યાગ પણ ભગવાનની શરણમાં રહીને થાય, માત્ર પોતાના બળે નહીં. બીજીનો અર્થ એ કે ચિત્ત સંયમિત હોય, જેથી ફળાસક્તિ ફરી પાછી ન આવે. ફળની ચાહ મનમાં બેઠી હોય તો ઉપરથી ત્યાગનું નામ લેવું વ્યર્થ છે; વાસ્તવિક ત્યાગ અંદરની આસક્તિ છોડવામાં છે.

શંકરાચાર્ય અહીં કહે છે કે જે ભગવાન માટે કર્મ કરવામાં પણ અસમર્થ છે, તે ઓછામાં ઓછું પોતાનાં સામાન્ય કર્મોના ફળની ઇચ્છા છોડે; આ ચિત્ત-શુદ્ધિનું સાધન બનશે અને તેને આગળ લઈ જશે. રામાનુજ અનુસાર જે ભક્તિનાં સાધનો ન કરી શકે તેણે પણ નિષ્કામ કર્મથી ધીમે ધીમે ઉપર ઊઠવાનું છે.

આમ સાધનાની આખી સીડી પૂરી થાય છે, અને ભગવાને સ્પષ્ટ કરી દીધું કે કોઈ પણ માણસ અહીં નિરાશ નથી: જે જ્યાં ઊભો છે ત્યાંથી જ આગળ વધી શકે.

સંદર્ભ

12.8 થી 12.10માં ત્રણ ઉપાયો બતાવાયા. અહીં ચોથો અને અંતિમ ઉપાય — કર્મફળ-ત્યાગ — આવે છે. આગલો શ્લોક (12.12) આ બધાં સાધનોનો ક્રમ અને તેમની સરખામણી બતાવે છે.

જીવન-બોધ

પરિણામની ચિંતા છોડીને પૂરા મનથી કર્મ કરવાનો અભ્યાસ તણાવ અને ચિંતા ઘટાડે છે. આ સૌથી વ્યવહારુ સાધના છે, જે દરેક વ્યક્તિ પોતાની વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં કરી શકે.

મુખ્ય શબ્દો

कर्मफलत्याग: કર્મ કરવું પણ તેના ફળની આસક્તિ છોડવી
मद्योगाश्रय: ભગવાનની શરણમાં રહીને સાધના કરવી
यतात्मवान्: જેણે મન-ઇન્દ્રિયો વશ કર્યાં છે