શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 5

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kleśo.adhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām ॥
avyaktā hi gatirduḥkhaṃ dehavadbhiravāpyate ॥

અર્થ

અવ્યક્તમાં આસક્ત ચિત્તવાળા તે સાધકોને કલેશ વધારે થાય છે, કારણ કે દેહધારીઓ માટે અવ્યક્તનું લક્ષ્ય મુશ્કેલીથી પ્રાપ્ત થાય છે.

શબ્દાર્થ

क्लेशः – કલેશ, શ્રમ
अधिकतरः – વધારે
तेषाम् – તેમના માટે
अव्यक्तासक्तचेतसाम् – અવ્યક્તમાં આસક્ત ચિત્તવાળાઓ માટે
हि – કારણ કે
अव्यक्ता गतिः – અવ્યક્ત ગતિ
दुःखम् – દુઃખપૂર્વક
देहवद्भिः – દેહધારીઓ દ્વારા
अवाप्यते – પ્રાપ્ત થાય છે

અન્વય

अव्यक्तासक्तचेतसां तेषां क्लेशः अधिकतरः; हि देहवद्भिः अव्यक्ता गतिः दुःखम् अवाप्यते ।

સમજૂતી

બંને સમૂહોનું સન્માન કર્યા પછી પ્રભુ વ્યવહારુ વિવેકથી જન્મેલું એક સત્ય કહે છે. “અવ્યક્તમાં આસક્ત ચિત્તવાળા માટે ક્લેશ વધુ છે; કારણ કે અવ્યક્તની ગતિ દેહધારીઓ દ્વારા મોટા કષ્ટથી પ્રાપ્ત થાય છે.” ‘દેહવદ્ભિઃ’, એટલે દેહવાળાઓ દ્વારા, શબ્દ ચાવીરૂપ છે. આપણે દેહરહિત મન નથી; આપણે શરીરોમાં રહીએ છીએ, જેમાં ઇન્દ્રિયો, ભૂખ, થાક, ટેવો અને જરૂરિયાતો છે. જે માર્ગ આપણને આ બધું ભૂલવાનું અને માત્ર નિરાકારનું ધ્યાન કરવાનું કહે છે તે આપણી પ્રકૃતિ સાથે જ ઝૂઝે છે.

શ્લોક આલોચના નથી, આધ્યાત્મિક માર્ગ વિશે હકીકતનું કથન છે. વિચારો કે “જેમાં કોઈ ગુણ નથી” તેનું ચિંતન કરવું કેટલું કઠિન છે. દરેક વાર મન તેને પકડવાનો પ્રયત્ન કરે ત્યારે તે કોઈ પ્રતિમા, શબ્દ કે ધારણા રચી દે છે, અને પછી તેને અપર્યાપ્ત માનીને છોડવી પડે છે. આ “નેતિ, નેતિ”નો માર્ગ છે, આ નહીં, આ નહીં, જેના માટે બહુ સશક્ત, પરિષ્કૃત અને નિર્લિપ્ત મન જોઈએ. શિખાઉ ઘણી વાર અસ્પષ્ટ શૂન્યતાને સાક્ષાત્કાર સમજી બેસે છે.

શંકરાચાર્ય માને છે કે જેમણે પોતાને દેહાભિમાનથી મુક્ત કર્યા નથી તેમના માટે માર્ગ કઠિન છે, કારણ કે આત્મા સૂક્ષ્મ છે અને માણસે દેહ સાથે તાદાત્મ્યની ટેવ પાર કરવી પડે છે; તેઓ ‘ક્લેશ’ને એવો અવરોધ જુએ છે જેને સંન્યાસી વૈરાગ્ય અને જ્ઞાનથી પાર કરે છે. રામાનુજ, જેઓ માને છે કે માત્ર શુદ્ધ આત્માનું ધ્યાન પ્રભુ સુધીનો વધુ કઠિન માર્ગ છે, આ શ્લોકને એની પુષ્ટિ માને છે કે ભક્તિ સરળ અને સુરક્ષિત છે. મધ્વાચાર્ય પણ માત્ર અવ્યક્ત માર્ગથી પ્રભુને પામવાની કઠિનાઈ પર ભાર મૂકે છે.

પ્રભુ એમ નથી કહેતા કે આ માર્ગ અશક્ય છે; ‘ક્લેશોઽધિકતરઃ’નો અર્થ “વધુ કષ્ટ” છે, એવું નહીં કે “કોઈ પરિણામ નથી”. અને શ્લોક યાદ અપાવે છે કે નિરાકાર અંતે જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે, જેમ 12.3 અને 12.4માં છે. તે માત્ર આપણી દેહધારી સ્થિતિને અનુરૂપ માર્ગ પસંદ કરવાની ભલામણ કરે છે. જે માણસ મન તૈયાર થાય તે પહેલાં બધા ઇન્દ્રિય-વિષયોથી ઉપવાસ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે તે ઘણી વાર ભોગ તરફ ઝૂલી જાય છે. એ જ રીતે જે આધાર વિના પોતાને અમૂર્તતામાં ધકેલે છે તે સુકું કે અશાંત અનુભવી શકે છે.

વ્યવહારમાં કોઈ પણ જ્યાં છે ત્યાંથી શરૂઆત કરી શકે છે. કોઈ નામ, રૂપ, ગીત કે કથા મનને પકડવા માટે કંઈક આપે છે. જેમ જેમ સમજ ઊંડી થાય છે તેમ રૂપ નિરાકાર પ્રત્યે પારદર્શક બની જાય છે, અને ભક્ત જુએ છે કે જે પ્રભુને તે પ્રેમ કરે છે તે સર્વવ્યાપી સત્ય પણ છે. આ જ આગળના શ્લોકો, 12.6 અને 12.7, વચન આપે છે. 9.2 સાથે સરખાવો, જે કહે છે કે ભક્તિ કરવામાં સરળ છે, અને 6.34 સાથે, જે મનની હઠીલી પ્રકૃતિ વિશે છે.

સંદર્ભ

12.3–4માં નિર્ગુણ ઉપાસકોનું વર્ણન થયું. અહીં તેમના માર્ગની કઠિનાઈ બતાવાઈ છે, અને 12.6–7માં સગુણ ભક્તિનો સરળ માર્ગ અને તેનું ફળ આવશે.

જીવન-બોધ

પોતાની વાસ્તવિક સ્થિતિ સમજીને માર્ગ પસંદ કરવો એ સમજદારી છે. જો મનને સહારો જોઈએ, તો પ્રેમ અને ભક્તિનો સરળ આધાર લેવો નબળાઈ નથી, વ્યવહારુ વિવેક છે.

મુખ્ય શબ્દો

क्लेश: સાધનાનો કષ્ટ અને શ્રમ
अव्यक्तासक्त: નિરાકાર તત્ત્વમાં લાગેલું
देहवान्: જે દેહ સાથે એકાત્મતા રાખે છે