શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 9

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

atha cittaṃ samādhātuṃ na śaknoṣi mayi sthiram .
abhyāsayogena tato māmicchāptuṃ dhanañjaya ॥

અર્થ

હે ધનંજય! જો તું ચિત્તને મારામાં સ્થિર રીતે લગાડી શકતો ન હોય, તો અભ્યાસયોગ વડે મને પામવાની ઇચ્છા (પ્રયત્ન) કર.

શબ્દાર્થ

अथ – જો
चित्तम् – ચિત્તને
मयि – મારામાં
स्थिरम् – સ્થિર રીતે
समाधातुम् – સમાધાન કરવા
न शक्नोषि – સમર્થ નથી
ततः – તો પછી
अभ्यासयोगेन – અભ્યાસ-યોગથી
माम् – મને
आप्तुम् – પામવાની
इच्छ – ઇચ્છ, પ્રયત્ન કર
धनञ्जय – હે ધનંજય

અન્વય

धनञ्जय, अथ मयि चित्तं स्थिरं समाधातुं न शक्नोषि, ततः अभ्यासयोगेन माम् आप्तुम् इच्छ ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકનો આદેશ ઘણો ઊંચો હતો: મન અને બુદ્ધિને ભગવાનમાં પૂરેપૂરાં લગાડી દેવાં. ભગવાન જાણે છે કે દરેક સાધક આ સહેલાઈથી કરી શકતો નથી, તેથી અહીં તેઓ કોમળતાથી નીચે ઊતરે છે: ‘અથ ચિત્તં સમાધાતું ન શક્નોષિ’ — જો તું મનને સ્થિર ન કરી શકે, તો પણ માર્ગ બંધ નથી.

વિકલ્પ છે ‘અભ્યાસયોગેન’. અભ્યાસ એટલે વારંવારનો પ્રયત્ન: મન ભટકે ત્યારે તેને પાછું વાળવું, ફરી ભટકે તો ફરી વાળવું. છઠ્ઠા અધ્યાય (6.26)માં ભગવાને આ જ કહ્યું હતું કે જ્યાં જ્યાં ચંચળ મન જાય, ત્યાંથી ત્યાંથી તેને ખેંચીને આત્મામાં લગાડ. આ કોઈ ચમત્કારિક વિધિ નથી, ધીરજની સાધના છે. જેમ વારંવાર પાણી આપવાથી બીજ ફૂટે છે, તેમ નિરંતર અભ્યાસથી મન ધીમે ધીમે ભગવાન તરફ ઢળવા લાગે છે.

અહીં ભગવાનના શબ્દો પણ કોમળ છે: ‘મામિચ્છાપ્તુમ્’ — મને પામવાની ઇચ્છા કર. ઇચ્છા કરવી પણ સાધના છે. ભગવાન અર્જુનને એમ નથી કહેતા કે નિષ્ફળ જાય તો નિરાશ થજે; પરંતુ એમ કે સીધું શક્ય ન હોય તો સીડીનું આગલું પગથિયું લે.

શંકરાચાર્ય અભ્યાસને ચિત્તનું વારંવાર એક આલંબન પર પાછું ફરવું કહે છે, અને રામાનુજ તેને ભગવાનના ગુણ, રૂપ અને નામના સ્મરણ-અભ્યાસ તરીકે સમજાવે છે. બંને સંમત છે કે અભ્યાસ વિના કોઈ સિદ્ધિ નથી.

આમ ભગવાનનો ઉપદેશ સાધકની વાસ્તવિક સ્થિતિ સાથે મેળ ખાય છે: પહેલાં આદર્શ, પછી વાસ્તવિક ઉપાય.

સંદર્ભ

12.8માં મન-બુદ્ધિને સીધાં ભગવાનમાં લગાડવાનો આદેશ હતો. અહીં ભગવાન સીડીનું બીજું પગથિયું આપે છે — અભ્યાસયોગ; આગળ 12.10માં ત્રીજો અને 12.11માં ચોથો વિકલ્પ આવશે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આદર્શ કઠિન લાગે ત્યારે હાર ન માનો; નાના નિયમિત અભ્યાસથી શરૂ કરો. રોજ થોડો થોડો કરેલો પ્રયત્ન સમય જતાં મોટી સ્થિરતા બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

अभ्यासयोग: મનને વારંવાર ભગવાન તરફ વાળવાનો અભ્યાસ
समाधान: ચિત્તને એક વિષય પર સ્થિર કરવું
धनञ्जय: ધન જીતનાર — અર્જુનનું નામ