ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 7

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt .
bhavāmi nacirātpārtha mayyāveśitacetasām ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જેમનું ચિત્ત મારામાં લાગેલું છે એવા ભક્તોનો હું ટૂંક સમયમાં મૃત્યુરૂપ સંસાર-સાગરમાંથી ઉદ્ધાર કરનાર બની જાઉં છું.

શબ્દાર્થ

  • तेषाम् – તેમનો
  • अहम् – હું
  • समुद्धर्ता – ઉદ્ધાર કરનાર
  • भवामि – થાઉં છું
  • मृत्युसंसारसागरात् – મૃત્યુરૂપ સંસારસાગરથી
  • नचिरात् – ટૂંક સમયમાં
  • पार्थ – હે પાર્થ
  • मयि – મારામાં
  • आवेशितचेतसाम् – જેમનું ચિત્ત મારામાં લાગ્યું છે

અન્વય

पार्थ, मयि आवेशितचेतसां तेषाम् अहं नचिरात् मृत्युसंसारसागरात् समुद्धर्ता भवामि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક પ્રભુનું પોતાના ભક્તોને આપેલું વચન છે, અને ગીતાના સૌથી કોમળ શ્લોકોમાંનો એક છે. “હે પાર્થ, જેમનાં ચિત્ત મારામાં લીન છે, તેમના માટે હું શીઘ્ર મૃત્યુરૂપ સંસાર-સાગરમાંથી ઉદ્ધાર કરનાર બની જાઉં છું.” તે 12.6ના વાક્યને પૂર્ણ કરે છે, અને વચનની ચાવી ‘મય્યાવેશિતચેતસામ્’ છે, જેમની ચેતના મારામાં પ્રવેશી ગઈ છે.

ચિત્ર જુઓ: સંસાર એક સાગર છે, ‘મૃત્યુસંસારસાગર’, મૃત્યુ અને પુનર્જન્મનો સાગર. તેના પ્રવાહોમાં પડેલો માણસ હિંમતથી તરી શકે, પણ મોજાં અનંત છે. પ્રભુ ભક્તને એમ નથી કહેતા કે તે એકલા પોતાના બળે કિનારે પહોંચે. તેઓ કહે છે કે તેઓ પોતે ‘સમુદ્ધર્તા’ બને છે, ઉપાડનાર, જે ભક્તને પાણીમાંથી ઉપર ખેંચે છે. આ કૃપાની ભાષા છે.

‘ન ચિરાત્’, એટલે શીઘ્ર, પદ દયાથી ભરેલું છે. પ્રભુ એમ નથી કહેતા કે પાર ઊતરવામાં અનેક જન્મ લાગશે; તેઓ કહે છે કે તેઓ ઝડપથી આવશે. આ એ બાળક જેવું છે જે નદીમાં માતા-પિતાના હાથ સાથે બંધાયેલું છે: બાળક ડરી શકે, પણ માતા-પિતા પહેલેથી તેને ઉપર ખેંચી રહ્યાં છે. ભક્તનું કામ મનને ત્યાં રાખવાનું છે જ્યાં તેને હોવું જોઈએ, જ્યારે પ્રભુ એ કરે છે જે ભક્ત કરી શકતો નથી, સાગરમાંથી ઉદ્ધાર.

શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે પ્રભુ પોતે આવા ભક્તોનો ઉદ્ધાર મૃત્યુના ભયથી ભરેલા સંસારમાંથી કરે છે, કારણ કે તેઓ તેમનામાં જોડાયેલા છે; તેઓ કહે છે કે જેમનું મન પ્રભુમાં દૃઢ છે તેઓ જ્ઞાનના ઉદયથી તેમને શીઘ્ર પામે છે. રામાનુજ પ્રભુના પોતાના ઉદ્ધાર-કૃત્ય પર દૃઢતાથી ભાર મૂકે છે: જેઓ અનન્ય ભક્તિથી તેમનું ધ્યાન કરે છે તેમને તેઓ લાંબા માર્ગ વિના શીઘ્ર બચાવી લે છે. મધ્વાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે મુક્તિ માત્ર પ્રભુની ભેટ છે, એ ભક્તને જે તેમને જાણે છે.

આ એ લોકો માટે ઊંડા આશ્વાસનનો શ્લોક છે જેમને લાગે છે કે પોતાના બળે આગળ વધવાની શક્તિ તેમનામાં નથી. તે નિષ્ક્રિયતાનું આમંત્રણ નથી; શરત એ છે કે મન પ્રભુમાં લીન હોય. કૃપા સમર્પણની પાછળ આવે છે. એક વ્યવહારુ સંકેત તરીકે આપણે જોઈ શકીએ કે જે માણસ સાચે પોતાના બોજ કોઈ ઉચ્ચતર શક્તિને સોંપે છે તેને ઘણી વાર અણધાર્યા રૂપોમાં સહાય આવતી મળે છે: બળ, કોઈ મિત્ર, સ્પષ્ટતા, કે સાદી શાંતિ.

9.22 સાથે સરખાવો, જેમાં પ્રભુ કહે છે કે તેઓ માત્ર તેમને જ વિચારનારાઓનું કલ્યાણ વહન કરે છે; 18.66, જે શરણાગતને સર્વ પાપોથી મુક્તિનું અંતિમ વચન છે; અને 7.14, “જેઓ માત્ર મારી શરણ લે છે તેઓ આ માયાને પાર કરે છે”. સાથે મળીને આ શ્લોકો ગીતાની એ પુષ્ટિ રચે છે કે પ્રભુ દૂરના દર્શક નથી, ઉદ્ધારક છે.

સંદર્ભ

12.6માં સગુણ ભક્તિની સાધના બતાવાઈ હતી, જે આ શ્લોકમાં ભગવાનના વચન સાથે પૂરી થાય છે. આગલા શ્લોક (12.8)માં ભગવાન અર્જુનને સીધો આદેશ આપે છે કે મન અને બુદ્ધિ મારામાં લગાડ.

જીવન-બોધ

ભક્તિમાં સાધક એકલો ચાલતો નથી; આ ભરોસો આપણને મુશ્કેલીઓમાં તૂટવાથી બચાવે છે. જ્યારે પોતાનો પ્રયાસ પૂરો કરીને ચિત્તને ઈશ્વર પર ટકાવી દઈએ ત્યારે બાકીનું કામ તેઓ સંભાળે છે.

મુખ્ય શબ્દો

समुद्धर्ता
ભક્તને ડૂબતાં બચાવી કાઢનાર
मृत्युसंसारसागर
જન્મ-મૃત્યુના ચક્રનો અથાગ સાગર
नचिरात्
વિલંબ વિના, ટૂંક સમયમાં

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક