શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 12, શ્લોક 10

અધ્યાય 12 – ભક્તિયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

abhyāse.apyasamartho.asi matkarmaparamo bhava .
madarthamapi karmāṇi kurvansiddhimavāpsyasi ॥

અર્થ

જો તું અભ્યાસમાં પણ અસમર્થ હોય, તો મારા કર્મમાં પરાયણ થા; મારે માટે કર્મો કરતાં પણ તું સિદ્ધિને પામીશ.

શબ્દાર્થ

अभ्यासे अपि – અભ્યાસમાં પણ
असमर्थः असि – અસમર્થ છો
मत्कर्मपरमः – મારા કર્મને પરમ માનનાર
भव – બન
मदर्थम् – મારા માટે
अपि – પણ
कर्माणि – કર્મો
कुर्वन् – કરતાં
सिद्धिम् – સિદ્ધિને
अवाप्स्यसि – પામશે

અન્વય

अभ्यासे अपि असमर्थः असि (चेत्), मत्कर्मपरमः भव; मदर्थम् अपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि ।

સમજૂતી

ભગવાનની કરુણા આ શ્લોકમાં વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. જો અભ્યાસયોગ પણ કઠિન હોય, જો મનને વારંવાર પાછું વાળવાની તાકાત પણ ન મળતી હોય, તો આગલું પગથિયું વધુ સરળ છે: ‘મત્કર્મપરમો ભવ’ — મારા કર્મને જ પરમ માનનાર બન. એટલે તારાં કર્મોનો આધાર અને હેતુ ભગવાનને બનાવી લે.

‘મદર્થમપિ કર્માણિ કુર્વન્’ — મારે માટે કર્મ કરતાં પણ. અહીં ‘પણ’ શબ્દ પર ધ્યાન આપો: ભલે તું ધ્યાન અને અભ્યાસ ન કરી શકે, માત્ર મારા નિમિત્તે કર્મ કરવાથી પણ સિદ્ધિ મળે છે. આમાં મંદિર-સેવા, પૂજા, ભગવાનનું નામ-કીર્તન, શાસ્ત્રોનો પ્રચાર, ગરીબોની સેવા અને એવાં બધાં કાર્યો આવે છે જેમાં ભાવ એ હોય કે આ ભગવાન માટે છે. રામાનુજ તેને મંદિર બનાવવું, ફુલવાડી ઉગાડવી, દીવો પ્રગટાવવો જેવાં કાર્યો સાથે જોડે છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર એ ભગવાનની પ્રસન્નતા માટે કરેલાં સર્વ કર્મો છે.

આ માર્ગની સુંદરતા એ છે કે તેમાં સાધકના સ્વભાવનું દમન કરવું પડતું નથી. જે માણસ સ્વભાવે કર્મશીલ છે તેને ભગવાન કહે છે કે તારી એ જ ક્રિયાશીલતા તારા માટે સાધના બની શકે, જો દિશા બદલાય.

કર્મનું ફળ પણ અહીં ‘સિદ્ધિ’ છે — એ જ સર્વોચ્ચ પૂર્ણતા જે અગાઉના માર્ગોથી મળે. આમ ત્રણે માર્ગો — સીધું મન-બુદ્ધિનું અર્પણ, અભ્યાસ અને ઈશ્વર-નિમિત્ત કર્મ — અંતે એક જ ફળ તરફ લઈ જાય છે.

સંદર્ભ

12.9માં અભ્યાસયોગ બતાવાયો હતો. અહીં ત્રીજો વિકલ્પ છે — ભગવાનના નિમિત્તે કર્મ. આગલા શ્લોક (12.11)માં ચોથો અને અંતિમ વિકલ્પ, કર્મફળ-ત્યાગ, આવશે.

જીવન-બોધ

જેમના માટે ધ્યાન કઠિન છે તેમના માટે સેવાનો માર્ગ ખુલ્લો છે. પોતાનું કામ, પરિવારની જવાબદારી કે સમાજની સેવા, જે પણ કરો, તેને ઈશ્વર નિમિત્તે કરવાના ભાવથી એ જ કર્મ સાધના બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

मत्कर्मपरम: ભગવાનના કાર્યને સર્વોચ્ચ માનીને કરનાર
मदर्थ कर्म: ભગવાનના નિમિત્તે, સેવાભાવથી કરેલું કર્મ
सिद्धि: સાધનાની પૂર્ણતા, ભગવત્પ્રાપ્તિ