ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 29

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

samo.ahaṃ sarvabhūteṣu na me dveṣyo.asti na priyaḥ .
ye bhajanti tu māṃ bhaktyā mayi te teṣu cāpyaham ॥

અર્થ

હું સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન ભાવે વ્યાપક છું; ન કોઈ મારો દ્વેષપાત્ર છે અને ન કોઈ (પક્ષપાતથી) પ્રિય. પરંતુ જે ભક્તો મને પ્રેમથી ભજે છે, તેઓ મારામાં છે અને હું પણ તેમનામાં છું.

શબ્દાર્થ

  • समः – સમાન
  • अहम् – હું
  • सर्वभूतेषु – સર્વ પ્રાણીઓમાં
  • न – નહીં
  • मे – મારો
  • द्वेष्यः – દ્વેષનું પાત્ર
  • अस्ति – છે
  • न – ન
  • प्रियः – પ્રિય (પક્ષપાતથી)
  • ये – જે
  • भजन्ति – ભજે છે
  • तु – પરંતુ
  • माम् – મને
  • भक्त्या – ભક્તિથી
  • मयि – મારામાં
  • ते – તેઓ
  • तेषु – તેમનામાં
  • च – અને
  • अपि – પણ
  • अहम् – હું

અન્વય

अहं सर्वभूतेषु समः (अस्मि); मे द्वेष्यः न अस्ति, प्रियः न (अस्ति); ये तु मां भक्त्या भजन्ति, ते मयि (सन्ति), अहम् अपि च तेषु (अस्मि) ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકોમાં ભગવાને ભક્તો પ્રત્યેની પોતાની વિશેષ કૃપાની વાત કરી — તેઓ તેમનો યોગક્ષેમ વહન કરે છે, તેમની નાની ભેટ પણ પ્રેમથી સ્વીકારે છે. તેથી પ્રશ્ન થાય — શું ભગવાન પક્ષપાતી છે? શું તેઓ ભક્તોને પ્રેમ અને બીજાને દ્વેષ કરે છે? આ શ્લોકમાં ભગવાન તેનો સ્પષ્ટ ઉત્તર આપે છે — ‘સમોઽહં સર્વભૂતેષુ’ — હું સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન છું.

‘ન મે દ્વેષ્યોઽસ્તિ ન પ્રિયઃ’ — મારો ન કોઈ શત્રુ છે, ન કોઈ પક્ષપાતથી પ્રિય. ભગવાનની કૃપા સૂર્યના પ્રકાશ જેવી છે, જે બધા પર સરખો પડે છે. પરંતુ જે વ્યક્તિ બારી બંધ કરીને બેઠો છે, તેના ઓરડામાં પ્રકાશ આવતો નથી — તેમાં સૂર્યનો દોષ નથી. આચાર્ય શંકર અગ્નિનું દૃષ્ટાંત આપે છે: અગ્નિ સૌને સરખી ગરમી આપે છે, પણ જે તેની પાસે જાય તે જ તેની ગરમી પામે છે. અગ્નિ પક્ષપાતી નથી, પણ દૂર રહેનાર ઠંડો રહે છે.

‘યે ભજન્તિ તુ માં ભક્ત્યા મયિ તે તેષુ ચાપ્યહમ્’ — પરંતુ જેઓ પ્રેમથી મને ભજે છે, તેઓ મારામાં છે અને હું તેમનામાં છું. આ કોઈ પક્ષપાત નથી, પણ પ્રેમનો સ્વાભાવિક નિયમ છે. ભક્ત પોતાનું હૃદય ખોલે છે, તો ભગવાન તેમાં પ્રગટ થાય છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભક્ત ભગવાન વિના જીવી શકતો નથી, તેથી તે ભગવાનમાં રહે છે; અને ભગવાન પણ આવા ભક્તને પોતાના સમાન માનીને તેનામાં પ્રેમથી નિવાસ કરે છે.

આ શ્લોકનું સૌથી સુંદર પાસું છે ‘મયિ તે તેષુ ચાપ્યહમ્’ — પરસ્પર નિવાસ. ભક્ત ભગવાનમાં છે, ભગવાન ભક્તમાં. જેમ બે પ્રેમીઓ એકબીજાના હૃદયમાં રહે છે. આ સંબંધ ભગવાન કોઈ પર લાદતા નથી, પણ સૌ માટે ખુલ્લો રાખે છે — જે કોઈ પ્રેમથી આવે.

સંદર્ભ

સત્તાવીસમા-અઠ્ઠાવીસમા શ્લોકોમાં સર્વ કર્મો અર્પણ કરવા અને તેના ફળનું વર્ણન હતું. અહીં ભગવાન પોતાની સમાનતા અને ભક્તો સાથેના વિશેષ સંબંધનું રહસ્ય બતાવે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ કહેશે કે અત્યંત દુરાચારી પણ જો અનન્ય ભાવે ભજે, તો તેને સાધુ જ માનવો જોઈએ.

જીવન-બોધ

ભગવાનની કૃપા સૌ પર સરખી વરસે છે; તેને પામવા માટે બસ હૃદયનું દ્વાર ખોલવાનું છે. જો આપણને તેમની નિકટતાનો અનુભવ ન થાય, તો દોષ તેમની કૃપામાં નહીં, આપણા અંતરમાં છે. પ્રેમથી તેમની તરફ આગળ વધીએ.

મુખ્ય શબ્દો

સમ
સમાન, નિષ્પક્ષ
દ્વેષ્ય
જેનો દ્વેષ થાય
ભક્તિ
પ્રેમપૂર્ણ સમર્પણ
પરસ્પર નિવાસ
ભક્ત ભગવાનમાં અને ભગવાન ભક્તમાં

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક