શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 28

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śubhāśubhaphalairevaṃ mokṣyase karmabandhanaiḥ .
saṃnyāsayogayuktātmā vimukto māmupaiṣyasi ॥

અર્થ

આ રીતે (સર્વ કર્મો મને અર્પણ કરવાથી) તું શુભ અને અશુભ ફળ આપનારાં કર્મબંધનોમાંથી મુક્ત થઈ જઈશ. સંન્યાસયોગથી યુક્ત ચિત્તવાળો થઈને, મુક્ત થઈને તું મને જ પામીશ.

શબ્દાર્થ

शुभाशुभफलैः – શુભ અને અશુભ ફળ આપનારાં
एवम् – આ રીતે
मोक्ष्यसे – મુક્ત થઈ જઈશ
कर्मबन्धनैः – કર્મનાં બંધનોમાંથી
संन्यासयोगयुक्तात्मा – સંન્યાસયોગ (કર્મ-અર્પણ)થી યુક્ત મનવાળો
विमुक्तः – પૂર્ણ રીતે મુક્ત થઈને
माम् – મને
उपैष्यसि – પામીશ

અન્વય

एवं (त्वं) शुभाशुभफलैः कर्मबन्धनैः मोक्ष्यसे; संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तः (सन्) माम् उपैष्यसि ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને સર્વ કર્મો પોતાને અર્પણ કરવા કહ્યું. આ શ્લોકમાં તેઓ તેનું ફળ બતાવે છે — ‘શુભાશુભફલૈરેવં મોક્ષ્યસે કર્મબન્ધનૈઃ’. કર્મનાં બે પ્રકારનાં ફળ હોય છે — શુભ (પુણ્ય) અને અશુભ (પાપ). સામાન્ય રીતે લોકો માને છે કે માત્ર પાપ બાંધે છે, પુણ્ય નહીં. પરંતુ ગીતા કહે છે કે પુણ્ય પણ બંધન છે, કારણ કે પુણ્યનું ફળ ભોગવવા માટે પણ જન્મ લેવો પડે છે. પાપ લોખંડની બેડી છે, તો પુણ્ય સોનાની — પણ બેડી તો બંને છે.

જ્યારે કર્મ ભગવાનને અર્પણ થાય છે, ત્યારે તેનું ફળ પણ ભગવાનનું થઈ જાય છે. કર્તાનો અહંકાર અને ફળની ઇચ્છા ન રહેવાથી કર્મનું બીજ બળી જાય છે, જેમ શેકેલું બીજ વાવવા છતાં ઊગતું નથી. તેથી અર્પણભાવે કરેલું કર્મ નવું બંધન સર્જતું નથી.

‘સંન્યાસયોગયુક્તાત્મા’ — અહીં ‘સંન્યાસ’નો અર્થ ભગવાં વસ્ત્ર પહેરીને ઘર છોડવું નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે સર્વ કર્મો ભગવાનને અર્પણ કરવાં એ જ અહીં સંન્યાસ છે, અને એ જ યોગ પણ છે, કારણ કે તેમાં કર્મ પણ ચાલુ રહે છે. આચાર્ય રામાનુજ પ્રમાણે કર્તાપણું, મમતા અને ફળ — ત્રણેયનો ત્યાગ એ જ સંન્યાસ છે. આમ આ કર્મ કરતાં અંદરથી ત્યાગ કરવાની કળા છે.

‘વિમુક્તો મામુપૈષ્યસિ’ — આવો વ્યક્તિ જીવતાં જ બંધનોમાંથી મુક્ત થઈ જાય છે, અને શરીર છૂટતાં ભગવાનને પામે છે. આ કોઈ દૂરનું ઇનામ નથી, પણ આ જ જીવનમાં શરૂ થતી સ્વતંત્રતા છે.

સંદર્ભ

સત્તાવીસમા શ્લોકમાં સર્વ કર્મો ભગવાનને અર્પણ કરવાનો આદેશ હતો. અહીં તેનું ફળ બતાવ્યું છે — કર્મબંધનમાંથી મુક્તિ અને ભગવત્પ્રાપ્તિ. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે તેઓ સૌ પ્રત્યે સમાન છે, છતાં ભક્ત તેમનામાં અને તેઓ ભક્તમાં કેવી રીતે રહે છે.

જીવન-બોધ

સારાં કર્મો પણ જો અહંકાર અને ફળની ઇચ્છાથી થાય, તો તે પણ બંધન બની જાય છે. સાચો ત્યાગ ઘર છોડવો નહીં, પરંતુ કર્મ કરતાં કર્તાપણું અને ફળનો આગ્રહ છોડવો છે. આ જ આંતરિક સ્વતંત્રતાનો માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

શુભાશુભ ફળ: પુણ્ય અને પાપરૂપ કર્મફળ
કર્મબંધન: કર્મફળ ભોગવવા માટે જન્મનું બંધન
સંન્યાસયોગ: કર્મ કરતાં તેનું ફળ અને કર્તાપણું ભગવાનને અર્પણ કરવું
વિમુક્ત: પૂર્ણ રીતે મુક્ત