શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 30

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk .
sādhureva sa mantavyaḥ samyagvyavasito hi saḥ ॥

અર્થ

જો કોઈ અત્યંત દુરાચારી પણ અનન્ય ભાવે મારું ભજન કરે, તો તેને સાધુ જ માનવો જોઈએ, કારણ કે તેણે સારી રીતે સાચો નિશ્ચય કરી લીધો છે.

શબ્દાર્થ

अपि – પણ
चेत् – જો
सुदुराचारः – અત્યંત દુરાચારી, ખરાબ આચરણવાળો
भजते – ભજે છે
माम् – મને
अनन्यभाक् – અનન્ય ભાવે ભજનાર
साधुः – સાધુ, સજ્જન
एव – જ
सः – તે
मन्तव्यः – માનવા યોગ્ય
सम्यक् – સારી રીતે
व्यवसितः – નિશ્ચય કરેલો
हि – કારણ કે
सः – તે

અન્વય

सुदुराचारः अपि चेत् अनन्यभाक् (सन्) मां भजते, सः साधुः एव मन्तव्यः; हि सः सम्यक् व्यवसितः (अस्ति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગીતાનાં સૌથી આશાસ્પદ અને કરુણામય વચનોમાંનો એક છે. ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે જેઓ પ્રેમથી તેમને ભજે છે, તેઓ તેમનામાં છે. હવે તેઓ આ દ્વારને વધુ પહોળું કરે છે — ‘અપિ ચેત્સુદુરાચારો’ — જો કોઈ અત્યંત દુરાચારી પણ હોય. ‘સુ’ ઉપસર્ગ બતાવે છે કે અહીં સામાન્ય ભૂલ કરનારની નહીં, અત્યંત ખરાબ આચરણવાળા વ્યક્તિની વાત છે.

શરત માત્ર એક છે — ‘ભજતે મામનન્યભાક્’ — તે અનન્ય ભાવે ભજે. અનન્યનો અર્થ છે કે તેણે હવે ભગવાનને જ પોતાનો એકમાત્ર આશ્રય બનાવ્યા છે. આવા વ્યક્તિ વિશે ભગવાન કહે છે — ‘સાધુરેવ સ મન્તવ્યઃ’ — તેને સાધુ જ માનવો જોઈએ. ‘એવ’ શબ્દ પર ભાર છે — ‘સાધુ જેવો’ નહીં, સાધુ જ. સમાજ તેનો ભૂતકાળ જુએ છે, પણ ભગવાન તેની વર્તમાન દિશા જુએ છે.

તેનું કારણ છે — ‘સમ્યગ્વ્યવસિતો હિ સઃ’ — તેણે સાચો નિશ્ચય કરી લીધો છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તેનો સંકલ્પ ઉત્તમ છે, અને આ જ સંકલ્પ તેના જીવનને બદલનારો છે. જેમ નદીનું પાણી ગમે તેટલું ડહોળું હોય, જો તેની દિશા સમુદ્ર તરફ હોય તો તે સમુદ્ર સુધી પહોંચશે જ. વાલ્મીકિ, અજામિલ અને અંગુલિમાલ જેવી કથાઓ આ જ સત્યની સાક્ષી છે.

પરંતુ આ શ્લોક પાપ કરતા રહેવાની છૂટ નથી. આચાર્ય રામાનુજ સ્પષ્ટ કરે છે કે અહીં એવા વ્યક્તિની વાત છે જેણે ભક્તિ શરૂ કરી દીધી છે અને જેનામાં જૂના સંસ્કારોને કારણે થોડા દોષો હજી બાકી છે. સાચી અનન્ય ભક્તિ પોતે એ દોષોને દૂર કરે છે, જેમ આગલા શ્લોકમાં ભગવાન કહેશે — ‘ક્ષિપ્રં ભવતિ ધર્માત્મા’. ભક્તિ સાથે પાપ ચાલી શકતું નથી, જેમ પ્રકાશ સાથે અંધકાર ટકતો નથી.

આ શ્લોકનો સામાજિક સંદેશ પણ ઊંડો છે. આપણે કોઈને તેના ભૂતકાળના આધારે સદાને માટે ન આંકવો જોઈએ. જે સુધરવાનો નિશ્ચય કરે, તેને માન અને તક આપવી જોઈએ.

સંદર્ભ

ઓગણત્રીસમા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેઓ સૌ માટે સમાન છે, પણ ભક્તો તેમનામાં રહે છે. અહીં તેઓ બતાવે છે કે ભક્તિનું દ્વાર દુરાચારી માટે પણ ખુલ્લું છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ બતાવશે કે આવો વ્યક્તિ જલદી ધર્માત્મા બને છે, અને જાહેર કરશે કે મારા ભક્તનો નાશ થતો નથી.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ વ્યક્તિ ગમે તેટલો પતિત હોય, ભગવાન તરફ વળતાં જ તેનું નવું જીવન શરૂ થઈ શકે છે. પોતાના ભૂતકાળથી નિરાશ ન થઈએ; આજે જ સાચી દિશાનો દૃઢ નિશ્ચય કરીએ. અને બીજાને પણ સુધરવાની તક આપીએ.

મુખ્ય શબ્દો

સુદુરાચાર: અત્યંત ખરાબ આચરણવાળો
અનન્યભાક્: માત્ર ભગવાનને ભજનાર
સાધુ: સજ્જન, સત્પુરુષ
સમ્યગ્વ્યવસિત: જેણે સારી રીતે સાચો નિશ્ચય કર્યો છે