શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 25

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yānti devavratā devānpitṝnyānti pitṛvratāḥ .
bhūtāni yānti bhūtejyā yānti madyājino.api mām ॥

અર્થ

દેવોની ઉપાસના કરનારા દેવોને પામે છે, પિતૃઓની ઉપાસના કરનારા પિતૃઓને પામે છે, ભૂત-પ્રેતોને પૂજનારા ભૂતોને પામે છે, અને મારું પૂજન કરનારા મને જ પામે છે.

શબ્દાર્થ

यान्ति – પામે છે
देवव्रताः – દેવોનાં વ્રત (ઉપાસના) કરનારા
देवान् – દેવોને
पितॄन् – પિતૃઓને
यान्ति – પામે છે
पितृव्रताः – પિતૃઓના ઉપાસકો
भूतानि – ભૂતોને
यान्ति – પામે છે
भूतेज्याः – ભૂતોની પૂજા કરનારા
यान्ति – પામે છે
मद्याजिनः – મારું પૂજન કરનારા
अपि – તો, પણ
माम् – મને

અન્વય

देवव्रताः देवान् यान्ति, पितृव्रताः पितॄन् यान्ति, भूतेज्याः भूतानि यान्ति, मद्याजिनः अपि माम् यान्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ઉપાસનાનો એક મૂળભૂત નિયમ બતાવે છે — જે જેની ઉપાસના કરે છે, તે તેને જ પામે છે. જેવું લક્ષ્ય, તેવી ગતિ. આ નિયમ એટલો જ સીધો છે જેટલું કે જે વ્યક્તિ જે શહેરની ટિકિટ લે છે, તે એ જ શહેરે પહોંચે છે.

ભગવાન ચાર પ્રકારના ઉપાસકોનો ઉલ્લેખ કરે છે. ‘દેવવ્રતાઃ’ — જેઓ ઇન્દ્ર, વરુણ વગેરે દેવોનાં વ્રત-નિયમો પાળે છે, તેઓ દેવલોક પામે છે. ‘પિતૃવ્રતાઃ’ — જેઓ શ્રાદ્ધ વગેરે દ્વારા માત્ર પિતૃઓની ઉપાસનામાં લાગેલા રહે છે, તેઓ પિતૃલોક પામે છે. ‘ભૂતેજ્યાઃ’ — જેઓ યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂત વગેરે નીચી શક્તિઓની પૂજા કરે છે, તેઓ તેમની જ શ્રેણીને પામે છે. અને ‘મદ્યાજિનઃ’ — જેઓ ભગવાનની પૂજા કરે છે, તેઓ ભગવાનને જ પામે છે.

આ શ્લોકનું મહત્ત્વ ગયા શ્લોકોના સંદર્ભમાં છે. દેવલોક, પિતૃલોક વગેરે સર્વ અસ્થાયી છે; ત્યાં પહોંચીને પણ ફરી પાછા ફરવું પડે છે. પરંતુ ભગવાનને પામનાર ફરી પાછો આવતો નથી, જેમ આઠમા અધ્યાયમાં કહ્યું છે — ‘મામુપેત્ય તુ કૌન્તેય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે’. આચાર્ય શંકર અહીં એ પણ કહે છે કે પરિશ્રમ સરખો હોવા છતાં અજ્ઞાનવશ લોકો ભગવાનને છોડીને સીમિત ફળ તરફ જાય છે.

‘અપિ’ શબ્દમાં એક મધુર કટાક્ષ છે — જ્યારે પરિશ્રમ લગભગ સરખો છે, તો શા માટે સર્વશ્રેષ્ઠને જ લક્ષ્ય ન બનાવીએ? ભગવાનની ઉપાસના માટે કોઈ મોટી સામગ્રી જોઈતી નથી, જેમ આગલા શ્લોકમાં બતાવાશે.

સંદર્ભ

ચોવીસમા શ્લોકમાં ભગવાને બતાવ્યું કે તેઓ સર્વ યજ્ઞોના ભોક્તા છે અને અજ્ઞાની ઉપાસકો પડે છે. અહીં ઉપાસના અને તેના ફળનો સામાન્ય નિયમ બતાવ્યો છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે તેમની ઉપાસના કેટલી સરળ છે — પત્ર, પુષ્પ, ફળ, જળથી પણ.

જીવન-બોધ

આપણે જેના પર આપણું મન અને શ્રદ્ધા લગાડીએ છીએ, તેવા જ બની જઈએ છીએ. તેથી પોતાનું લક્ષ્ય વિચારપૂર્વક પસંદ કરીએ. જ્યારે પ્રયત્ન લગભગ એટલો જ છે, તો સર્વોચ્ચ — ભગવાન — ને જ પોતાનું લક્ષ્ય બનાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

દેવવ્રત: દેવોની ઉપાસનાનું વ્રત રાખનાર
પિતૃવ્રત: પિતૃઓની ઉપાસના કરનાર
ભૂતેજ્ય: ભૂત-પ્રેત વગેરેની પૂજા કરનાર
મદ્યાજી: ભગવાનનું પૂજન કરનાર