શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 31

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ nigacchati .
kaunteya pratijānīhi na me bhaktaḥ praṇaśyati ॥

અર્થ

તે જલદી ધર્માત્મા બની જાય છે અને સદા રહેનારી શાંતિ પામે છે. હે કૌન્તેય! તું નિશ્ચયપૂર્વક જાહેર કર કે મારા ભક્તનો ક્યારેય નાશ થતો નથી.

શબ્દાર્થ

क्षिप्रम् – જલદી
भवति – થઈ જાય છે
धर्मात्मा – ધર્માત્મા, ધર્મમાં સ્થિત
शश्वत् – સદા રહેનારી
शान्तिम् – શાંતિને
निगच्छति – પામે છે
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
प्रतिजानीहि – પ્રતિજ્ઞા કર, નિશ્ચયપૂર્વક જાહેર કર
न – નહીં
मे – મારો
भक्तः – ભક્ત
प्रणश्यति – નાશ પામે છે

અન્વય

(सः) क्षिप्रं धर्मात्मा भवति, शश्वत् शान्तिं निगच्छति; कौन्तेय, (त्वं) प्रतिजानीहि — मे भक्तः न प्रणश्यति ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં કહ્યું કે દુરાચારી પણ અનન્ય ભક્તિ કરે તો તેને સાધુ માનવો. કોઈ શંકા કરે કે તેના દોષો તો હજી છે, તો તે સાધુ કેવી રીતે? ભગવાન ઉત્તર આપે છે — ‘ક્ષિપ્રં ભવતિ ધર્માત્મા’ — તે જલદી ધર્માત્મા બની જાય છે. ભક્તિનો પ્રભાવ એટલો પ્રબળ છે કે તે વ્યક્તિનો સ્વભાવ જ બદલી નાખે છે. જેમ અગ્નિમાં નાખેલું લોખંડ અગ્નિ જેવું જ લાલ અને તેજસ્વી થઈ જાય છે, તેમ ભગવાન સાથે જોડાયેલું મન ભગવાનના ગુણોથી ભરાઈ જાય છે.

‘શશ્વચ્છાન્તિં નિગચ્છતિ’ — તે શાશ્વત શાંતિ પામે છે. સંસારનાં સુખો અસ્થાયી છે, જેમ એકવીસમા શ્લોકમાં બતાવ્યું; પણ ભક્તને મળતી શાંતિ ક્યારેય પૂરી થતી નથી, કારણ કે તેનો સ્રોત અવિનાશી ભગવાન છે.

ત્યાર પછી ગીતાનું એક અત્યંત પ્રસિદ્ધ વચન આવે છે — ‘કૌન્તેય પ્રતિજાનીહિ ન મે ભક્તઃ પ્રણશ્યતિ’ — હે અર્જુન! તું જાહેર કર કે મારા ભક્તનો ક્યારેય નાશ થતો નથી. ધ્યાન આપો, ભગવાન પોતે પ્રતિજ્ઞા નથી કરતા, અર્જુન પાસે પ્રતિજ્ઞા કરાવે છે. પરંપરામાં તેનો સુંદર અર્થ બતાવ્યો છે: ભગવાન ક્યારેક પોતાની પ્રતિજ્ઞા ભક્ત માટે તોડી પણ નાખે છે — જેમ મહાભારત યુદ્ધમાં ભીષ્મની પ્રતિજ્ઞા રાખવા તેમણે શસ્ત્ર ન ઉપાડવાનું પોતાનું વચન તોડ્યું. પણ ભક્તની પ્રતિજ્ઞા તેઓ ક્યારેય તૂટવા દેતા નથી. તેથી તેઓ અર્જુનને કહે છે — તું પ્રતિજ્ઞા કર, હું તે પૂરી કરીશ.

‘ન પ્રણશ્યતિ’ — નાશ ન થવાનો અર્થ છે કે ભક્તનું આધ્યાત્મિક પતન થતું નથી. તે ભટકી શકે, પડી શકે, પણ ભગવાન તેને સંભાળી લે છે. છઠ્ઠા અધ્યાયમાં પણ ભગવાને કહ્યું હતું — ‘ન હિ કલ્યાણકૃત્કશ્ચિદ્દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ’.

સંદર્ભ

ત્રીસમા શ્લોકમાં દુરાચારી પણ અનન્ય ભક્તિથી સાધુ બને છે એ વાત કહી. અહીં તેનું પરિણામ અને ભગવાનની દૃઢ પ્રતિજ્ઞા બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે જન્મ કે સામાજિક સ્થિતિ ગમે તે હોય, તેમનું શરણ લેનાર પરમ ગતિ પામે છે.

જીવન-બોધ

સાચી ભક્તિ ધીમે નહીં, ઝડપથી સ્વભાવને બદલે છે. ભગવાન પર ભરોસો રાખીએ — જે તેમના શરણે છે, તેનો ક્યારેય આધ્યાત્મિક વિનાશ થતો નથી. આ આશ્વાસન કઠિન સમયમાં સૌથી મોટો સહારો છે.

મુખ્ય શબ્દો

ધર્માત્મા: ધર્મમાં સ્થિત, સદાચારી
શશ્વત્ શાંતિ: ક્યારેય પૂરી ન થનારી શાંતિ
પ્રતિજાનીહિ: દૃઢતાથી જાહેર કર
ન પ્રણશ્યતિ: નાશ પામતો નથી, પતિત થતો નથી