શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 32

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

māṃ hi pārtha vyapāśritya ye.api syuḥ pāpayonayaḥ .
striyo vaiśyāstathā śūdrāste.api yānti parāṃ gatim ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જે કોઈ પણ હોય — ભલે કોઈ પણ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિવાળા જન્મના હોય, સ્ત્રીઓ હોય, વૈશ્ય હોય કે શૂદ્ર — તેઓ સૌ પણ મારું શરણ લઈને નિશ્ચિત જ પરમ ગતિને પામે છે.

શબ્દાર્થ

माम् – મારું
हि – નિશ્ચય જ
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર અર્જુન
व्यपाश्रित्य – પૂર્ણ રીતે શરણ લઈને
ये – જે
अपि – પણ
स्युः – હોય
पापयोनयः – (પરંપરામાં) નીચા ગણાયેલા જન્મવાળા
स्त्रियः – સ્ત્રીઓ
वैश्याः – વૈશ્યો
तथा – તથા
शूद्राः – શૂદ્રો
ते – તેઓ
अपि – પણ
यान्ति – પામે છે
पराम् – પરમ
गतिम् – ગતિને

અન્વય

पार्थ, ये अपि पापयोनयः स्युः, (ये च) स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः (सन्ति), ते अपि मां हि व्यपाश्रित्य परां गतिं यान्ति ।

સમજૂતી

ત્રીસમા-એકત્રીસમા શ્લોકોમાં ભગવાને બતાવ્યું કે આચરણથી પતિત વ્યક્તિ પણ ભક્તિથી ઊઠી શકે છે. હવે આ શ્લોકમાં તેઓ ભક્તિના દ્વારને જન્મ અને સામાજિક સ્થિતિની દરેક દીવાલથી મુક્ત કરી દે છે. તેનો કેન્દ્રીય સંદેશ છે — ભક્તિ સૌને માટે છે, કોઈ અપવાદ વિના.

એ યુગના સમાજમાં વૈદિક અધ્યયન અને ઘણા ધાર્મિક કર્મકાંડો પર અમુક વર્ગોનો જ અધિકાર માનવામાં આવતો. સ્ત્રીઓ, વૈશ્યો અને શૂદ્રોને સામાન્ય રીતે વેદ-અધ્યયન અને યજ્ઞોથી દૂર રાખવામાં આવતા, અને ‘પાપયોનિ’ શબ્દ એ જન્મો માટે વપરાતો જેને તત્કાલીન સમાજ સૌથી નીચા ગણતો. ભગવાન આ શ્લોકમાં કોઈની નિંદા કરતા નથી; તેઓ તત્કાલીન સમાજની આ માન્યતાઓનો ઉલ્લેખ કરીને જાહેર કરે છે કે તેમના શરણે આવવા માટે આમાંની કોઈ પણ બાધા નથી. આચાર્ય રામાનુજ અને અન્ય ભાષ્યકારો પણ આ જ વાત પર ભાર મૂકે છે કે ભગવત્પ્રાપ્તિમાં જન્મ, લિંગ કે વર્ણ કોઈ અવરોધ નથી.

મુખ્ય શબ્દ છે — ‘વ્યપાશ્રિત્ય’ — પૂર્ણ રીતે શરણ લઈને. ‘વિ’ અને ‘અપ’ ઉપસર્ગો બતાવે છે કે આ આંશિક નહીં, પૂર્ણ આશ્રય છે. જ્યારે કોઈ ભગવાનનું પૂર્ણ શરણ લે છે, ત્યારે તેની સામે કોઈ સામાજિક બાધા ટકી શકતી નથી. ‘તેઽપિ યાન્તિ પરાં ગતિમ્’ — તેઓ પણ પરમ ગતિ પામે છે, એ જ ગતિ જે મોટા મોટા જ્ઞાનીઓ અને યોગીઓને મળે છે.

ભક્તિ-પરંપરાનો ઇતિહાસ આ શ્લોકની સચ્ચાઈનો સાક્ષી છે. મીરાંબાઈ, શબરી, સંત રૈદાસ, સંત કબીર, સંત તુકારામ, નંદનાર, જનાબાઈ — અસંખ્ય ભક્તો એવી પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવ્યા જેને સમાજે હીન માની, પણ તેઓ ભક્તિથી પૂજનીય બન્યા. ભગવાનના દરબારમાં કોઈ ઊંચ-નીચ નથી; ત્યાં માત્ર પ્રેમની ભાષા સમજાય છે.

આમ આ શ્લોક ગીતાની સાર્વભૌમિકતાનું ઘોષણાપત્ર છે. આધ્યાત્મિક અધિકાર જન્મથી નહીં, હૃદયની શરણાગતિથી મળે છે.

સંદર્ભ

એકત્રીસમા શ્લોકમાં ભગવાને જાહેર કર્યું કે તેમનો ભક્ત ક્યારેય નાશ પામતો નથી. અહીં તેઓ બતાવે છે કે આ આશ્વાસન દરેક જન્મ અને સામાજિક સ્થિતિના વ્યક્તિ માટે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ કહેશે કે જ્યારે આવા સૌ લોકો પરમ ગતિ પામે છે, તો પુણ્યાત્મા બ્રાહ્મણો અને રાજર્ષિઓની તો વાત જ શી.

જીવન-બોધ

ભગવાન સામે કોઈ નાનું કે મોટું નથી; જન્મ, લિંગ, જાતિ કે પદથી કોઈનું આધ્યાત્મિક મૂલ્ય નક્કી થતું નથી. સૌને સમાન આદર આપીએ અને યાદ રાખીએ કે સાચી યોગ્યતા માત્ર શરણાગતિ અને પ્રેમ છે.

મુખ્ય શબ્દો

વ્યપાશ્રય: પૂર્ણ શરણ, સંપૂર્ણ આશ્રય
પાપયોનિ: તત્કાલીન સમાજમાં નીચો ગણાયેલો જન્મ
પરા ગતિ: પરમ ગતિ, ભગવત્પ્રાપ્તિ
સાર્વભૌમ ભક્તિ: સૌ માટે ખુલ્લો ભક્તિમાર્ગ