શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 33

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kiṃ punarbrāhmaṇāḥ puṇyā bhaktā rājarṣayastathā .
anityamasukhaṃ lokamimaṃ prāpya bhajasva mām ॥

અર્થ

તો પછી પુણ્યશીલ બ્રાહ્મણ ભક્તો અને રાજર્ષિઓની તો વાત જ શી! તેથી તું આ અનિત્ય અને સુખરહિત મનુષ્યલોકને પામીને સતત મારું જ ભજન કર.

શબ્દાર્થ

किम् – શું
पुनः – ફરી, તો પછી
ब्राह्मणाः – બ્રાહ્મણો
पुण्याः – પુણ્યશીલ, પવિત્ર
भक्ताः – ભક્તો
राजर्षयः – રાજર્ષિઓ, ઋષિતુલ્ય રાજાઓ
तथा – તથા
अनित्यम् – અનિત્ય, ક્ષણભંગુર
असुखम् – સુખરહિત, દુઃખમય
लोकम् – લોકને
इमम् – આ
प्राप्य – પામીને
भजस्व – ભજન કર
माम् – મારું

અન્વય

पुण्याः भक्ताः ब्राह्मणाः तथा राजर्षयः (परां गतिं यान्ति इति) किं पुनः; (अतः त्वम्) इमम् अनित्यम् असुखं लोकं प्राप्य मां भजस्व ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે દરેક જન્મ અને સ્થિતિનો વ્યક્તિ તેમનું શરણ લઈને પરમ ગતિ પામે છે. હવે તેઓ તર્ક પૂરો કરે છે — ‘કિં પુનર્બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યા ભક્તા રાજર્ષયસ્તથા’ — તો પછી પુણ્યાત્મા બ્રાહ્મણો અને રાજર્ષિઓની તો વાત જ શી! જેમની પાસે પહેલેથી જ શુદ્ધ સંસ્કાર, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને અનુકૂળ પરિસ્થિતિ છે, તેમને માટે આ માર્ગ વધુ સહજ છે. રાજર્ષિઓ એ રાજાઓ છે જે રાજ્ય કરતાં પણ ઋષિઓ જેવું પવિત્ર જીવન જીવે છે, જેમ જનક.

અહીં ભગવાનનો સંકેત અર્જુન તરફ છે. અર્જુન પોતે રાજકુળમાં જન્મેલો, પવિત્ર આચરણવાળો અને ભગવાનનો પ્રિય સખા છે. જો સૌ માટે આ માર્ગ ખુલ્લો છે, તો અર્જુન જેવા વ્યક્તિએ તો વિલંબ વિના તેને અપનાવવો જોઈએ.

ત્યાર પછી ભગવાન મનુષ્યજીવનનું યથાર્થ વર્ણન કરે છે — ‘અનિત્યમ્ અસુખં લોકમ્’. આ સંસાર અનિત્ય છે — અહીં કશું સ્થાયી નથી; અને અસુખ છે — અહીંનું સુખ પણ દુઃખથી ભળેલું છે. આ વર્ણન નિરાશા માટે નહીં, જાગૃતિ માટે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જ્યારે આ સંસાર આવો છે, ત્યારે તેમાં સુખ શોધવામાં સમય ગુમાવવો વ્યર્થ છે.

‘ઇમં પ્રાપ્ય ભજસ્વ મામ્’ — આ મનુષ્યજીવન પામીને મારું ભજન કર. ‘પ્રાપ્ય’ શબ્દ બતાવે છે કે મનુષ્યજન્મ એક દુર્લભ પ્રાપ્તિ છે. તે અનિત્ય છે, તેથી સમય ઓછો છે; તે અસુખ છે, તેથી તેમાં અટવાવું વ્યર્થ છે. પણ આ જ એ જીવન છે જેમાં ભગવાનને પામી શકાય છે. જેમ કોઈ મુસાફર ધર્મશાળામાં રોકાઈને તેને શણગારવામાં સમય ન બગાડે, પણ પોતાની મંઝિલની તૈયારી કરે.

સંદર્ભ

બત્રીસમા શ્લોકમાં ભક્તિને સૌ માટે ખુલ્લી બતાવી. અહીં ભગવાન તર્કથી અર્જુનને પ્રેરિત કરે છે કે તે આ અનિત્ય જીવનમાં ભજન કરે. આગલા અને અંતિમ શ્લોકમાં તેઓ ભજનનું પૂરું સ્વરૂપ — મન્મના ભવ મદ્ભક્તઃ — બતાવીને અધ્યાયનું સમાપન કરશે.

જીવન-બોધ

મનુષ્યજીવન દુર્લભ અને ક્ષણિક છે. સંસારની વસ્તુઓ અસ્થાયી છે અને તેમનું સુખ દુઃખથી ભળેલું છે. તેથી આ તકને વ્યર્થ ન જવા દઈએ — આજથી જ ભગવાનના સ્મરણ અને પ્રેમને જીવનનું કેન્દ્ર બનાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

રાજર્ષિ: રાજા હોવા છતાં ઋષિ જેવું જીવન જીવનાર
અનિત્ય: ક્ષણભંગુર, અસ્થાયી
અસુખ: સાચા સુખ વિનાનું, દુઃખમિશ્રિત
ભજસ્વ: ભજન કર, પ્રેમથી સેવા કર