શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 26

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati .
tadahaṃ bhaktyupahṛtamaśnāmi prayatātmanaḥ ॥

અર્થ

જે કોઈ ભક્ત મને પ્રેમથી પત્ર, પુષ્પ, ફળ કે જળ અર્પણ કરે છે, તે શુદ્ધ હૃદયવાળા ભક્તે પ્રેમપૂર્વક અર્પેલું તે (ઉપહાર) હું સ્વીકારું છું — પ્રેમથી આરોગું છું.

શબ્દાર્થ

पत्रम् – પાંદડું
पुष्पम् – ફૂલ
फलम् – ફળ
तोयम् – જળ
यः – જે
मे – મને
भक्त्या – ભક્તિ (પ્રેમ)થી
प्रयच्छति – અર્પણ કરે છે
तत् – તે
अहम् – હું
भक्त्युपहृतम् – ભક્તિપૂર્વક લાવેલું (અર્પેલું)
अश्नामि – ખાઉં છું, સ્વીકારું છું
प्रयतात्मनः – શુદ્ધ મનવાળા (ભક્ત)નું

અન્વય

यः भक्त्या मे पत्रं पुष्पं फलं तोयं प्रयच्छति, प्रयतात्मनः (तस्य) भक्त्युपहृतं तत् अहम् अश्नामि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ભક્તિની સરળતા અને ભગવાનના વાત્સલ્યનું સૌથી સુંદર ચિત્ર છે. બીજા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે આ રાજવિદ્યા ‘આચરવામાં અત્યંત સરળ’ છે. અહીં તેઓ તેનું પ્રમાણ આપે છે. જ્યાં સ્વર્ગ પામવા માટે મોટા મોટા યજ્ઞો, ઘણું ધન અને જટિલ વિધિઓ જોઈએ, ત્યાં સ્વયં ભગવાનને પામવા માટે માત્ર એક પાંદડું, એક ફૂલ, એક ફળ કે થોડું જળ પૂરતું છે.

પરંતુ ધ્યાન આપો — ચારેય વસ્તુઓ વિકલ્પ છે, ફરજિયાત નથી. આચાર્યોએ આ ક્રમમાં સુંદર ભાવ જોયો છે: જે પાંદડું આપી શકે તે પાંદડું આપે, જેને ફૂલ મળે તે ફૂલ, જેની પાસે ફળ હોય તે ફળ, અને જેની પાસે કંઈ જ નથી, તે માત્ર જળ અર્પણ કરે. જળ તો દરેકને સુલભ છે. એનો અર્થ એ છે કે ભગવાનની પૂજાથી કોઈ પણ — ગરીબ હોય કે ધનવાન, વિદ્વાન હોય કે અભણ — વંચિત નથી.

આ શ્લોકની ચાવી બે શબ્દોમાં છે — ‘ભક્ત્યા’ અને ‘પ્રયતાત્મનઃ’. ‘ભક્તિ’ શબ્દ શ્લોકમાં બે વાર આવે છે — ‘ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ’ અને ‘ભક્ત્યુપહૃતમ્’. ભગવાન વસ્તુ નહીં, તેની પાછળનો પ્રેમ જુએ છે. ‘પ્રયતાત્મનઃ’ — શુદ્ધ હૃદયવાળાનું. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન શુદ્ધચિત્ત ભક્તની ભેટ જ સ્વીકારે છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભક્તનો પ્રેમ જ એ વસ્તુ છે જે ભગવાનને સૌથી વધુ પ્રિય છે; ભક્ત ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા માટે જ ભેટ આપે છે, બદલામાં કશું પામવા માટે નહીં.

‘અશ્નામિ’ — ‘હું ખાઉં છું’. પૂર્ણકામ ભગવાન, જેમને કોઈ વસ્તુની જરૂર નથી, કહે છે કે હું ભક્તની ભેટ ખાઉં છું! આ તેમના પ્રેમની પરાકાષ્ઠા છે. પરંપરામાં વિદુરાણીની કથા પ્રસિદ્ધ છે, જેમણે પ્રેમમાં વિહ્વળ થઈને શ્રીકૃષ્ણને કેળાં ફેંકીને છાલ ખવડાવી, અને ભગવાને તે પણ ખૂબ પ્રેમથી ખાધી. શબરીનાં એઠાં બોર, સુદામાના તાંદુલ — આ બધાં આ શ્લોકનાં જીવંત ઉદાહરણો છે. દુર્યોધનના છપ્પન ભોગ ભગવાને નકાર્યા, પણ વિદુરના ઘરની ભાજી પ્રેમથી ખાધી.

આમ આ શ્લોક બતાવે છે કે ભગવાન અને ભક્તનો સંબંધ લેવડ-દેવડનો નહીં, પ્રેમનો છે. ભગવાનને કીમતી વસ્તુઓની નહીં, સાચા હૃદયની ભૂખ છે.

સંદર્ભ

પચીસમા શ્લોકમાં કહ્યું કે ભગવાનની ઉપાસના કરનારા ભગવાનને જ પામે છે. અહીં ભગવાન બતાવે છે કે આ ઉપાસના કેટલી સરળ છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ તેને વધુ વિસ્તારીને કહેશે કે જીવનનું દરેક કર્મ — ખાવું, દાન, તપ — તેમને અર્પણ કરી શકાય.

જીવન-બોધ

ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા માટે ધન કે આડંબર નહીં, સાચો પ્રેમ જોઈએ. તમારી પાસે જે કંઈ છે — એક ફૂલ, એક પ્યાલો જળ, કે એક પ્રાર્થના — તેને પ્રેમથી અર્પણ કરો. ભેટની કિંમત નહીં, ભાવનાની ઊંડાઈ મહત્ત્વની છે.

મુખ્ય શબ્દો

પત્ર-પુષ્પ-ફળ-તોય: પાંદડું, ફૂલ, ફળ, જળ — સૌથી સરળ ભેટો
ભક્ત્યુપહૃત: પ્રેમપૂર્વક અર્પેલું
પ્રયતાત્મા: શુદ્ધ અને સંયત હૃદયવાળો
અશ્નામિ: ખાઉં છું — પ્રેમથી સ્વીકારું છું