શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 24

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahaṃ hi sarvayajñānāṃ bhoktā ca prabhureva ca .
na tu māmabhijānanti tattvenātaścyavanti te ॥

અર્થ

કારણ કે સર્વ યજ્ઞોનો ભોક્તા અને સ્વામી હું જ છું; પરંતુ તેઓ મને તત્ત્વથી જાણતા નથી, તેથી તેઓ (પરમ લક્ષ્યથી) પડે છે અને પુનર્જન્મ પામે છે.

શબ્દાર્થ

अहम् – હું
हि – કારણ કે
सर्वयज्ञानाम् – સર્વ યજ્ઞોનો
भोक्ता – ભોગવનાર, સ્વીકારનાર
च – અને
प्रभुः – સ્વામી, ફળ આપનાર
एव – જ
च – અને
न – નહીં
तु – પરંતુ
माम् – મને
अभिजानन्ति – સારી રીતે જાણે છે
तत्त्वेन – તત્ત્વથી, યથાર્થ રૂપે
अतः – તેથી
च्यवन्ति – પડે છે, ચ્યુત થાય છે
ते – તેઓ

અન્વય

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुः एव च (अस्मि); तु (ते) मां तत्त्वेन न अभिजानन्ति, अतः ते च्यवन्ति ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે બીજા દેવોના ઉપાસકો પણ તેમને જ પૂજે છે. અહીં તેઓ તેનું કારણ બતાવે છે — ‘અહં હિ સર્વયજ્ઞાનાં ભોક્તા ચ પ્રભુરેવ ચ’ — સર્વ યજ્ઞોનો ભોક્તા અને સ્વામી હું જ છું. ‘ભોક્તા’નો અર્થ છે — જે યજ્ઞની આહુતિ સ્વીકારે છે; ‘પ્રભુ’નો અર્થ છે — જે યજ્ઞનો સ્વામી છે અને તેનું ફળ આપે છે. દેવો તો માત્ર માધ્યમ છે; યજ્ઞના અંતિમ ગ્રહણકર્તા અને ફળદાતા પરમાત્મા જ છે.

આને એક દૃષ્ટાંતથી સમજીએ: કોઈ રાજ્યમાં પ્રજા કર અધિકારીઓને આપે છે, પણ તે કર ખરેખર રાજાનો હોય છે, અને અધિકારીઓ રાજાની આજ્ઞાથી જ પ્રજાનું કલ્યાણ કરે છે. એ જ રીતે દેવો ભગવાનના અધિકારીઓ છે; તેમને અપાયેલી પૂજા અંતે ભગવાન સુધી પહોંચે છે અને તેઓ ભગવાનની શક્તિથી જ ફળ આપે છે.

‘ન તુ મામભિજાનન્તિ તત્ત્વેનાતશ્ચ્યવન્તિ તે’ — પરંતુ તેઓ મને તત્ત્વથી જાણતા નથી, તેથી પડે છે. ‘ચ્યવન્તિ’નો અર્થ છે — સ્વર્ગ વગેરેમાંથી પુણ્ય ક્ષીણ થતાં ફરી નીચે આવવું. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જેઓ ભગવાનને યજ્ઞના ભોક્તા જાણીને યજ્ઞ કરે છે, તેઓ યજ્ઞથી ભગવાનને જ પામે છે; પણ જેઓ આ જાણતા નથી, તેઓ માત્ર યજ્ઞનું સીમિત ફળ પામીને ફરી પાછા ફરે છે.

આમ ફરક કર્મમાં નથી, પરંતુ જ્ઞાન અને ભાવમાં છે. એક જ યજ્ઞ, એક જ પૂજા — જો ભગવાનને લક્ષ્ય કરીને થાય તો મુક્તિ આપે છે, અને જો માત્ર ફળને લક્ષ્ય કરીને થાય તો બંધનમાં રાખે છે.

સંદર્ભ

તેવીસમા શ્લોકમાં કહ્યું કે બીજા દેવોના ઉપાસકો પણ ભગવાનને જ પૂજે છે. અહીં તેનું કારણ અને તેમના પતનનું કારણ બતાવ્યું છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે જે જેની ઉપાસના કરે છે, તેને તે જ પ્રાપ્ત થાય છે.

જીવન-બોધ

આપણાં કર્મોનું મૂલ્ય એ વાત પર આધારિત છે કે આપણે તે કોને માટે અને કઈ સમજથી કરીએ છીએ. દરેક સારું કર્મ ભગવાનને અર્પણ કરીએ; ત્યારે એ જ કર્મ બંધનને બદલે મુક્તિનું સાધન બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભોક્તા: યજ્ઞનો ગ્રહણ કરનાર
પ્રભુ: સ્વામી, યજ્ઞનું ફળ આપનાર
તત્ત્વેન: યથાર્થ રૂપે
ચ્યવન: પડવું, પુણ્ય ક્ષીણ થતાં પાછા ફરવું