શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 34

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru .
māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ ॥

અર્થ

મારામાં મન લગાડ, મારો ભક્ત બન, મારું પૂજન કર અને મને નમસ્કાર કર. આ રીતે પોતાને મારામાં જોડીને, મને જ પરમ આશ્રય માનીને તું મને જ પામીશ.

શબ્દાર્થ

मन्मनाः – મારામાં મન લગાડનાર
भव – બન
मद्भक्तः – મારો ભક્ત
मद्याजी – મારું પૂજન કરનાર
माम् – મને
नमस्कुरु – નમસ્કાર કર
माम् – મને
एव – જ
एष्यसि – પામીશ
युक्त्वा – જોડીને, લગાડીને
एवम् – આ રીતે
आत्मानम् – પોતાને, મનને
मत्परायणः – મને જ પરમ લક્ષ્ય અને આશ્રય માનનાર

અન્વય

मन्मनाः भव, मद्भक्तः (भव), मद्याजी (भव), मां नमस्कुरु; एवम् आत्मानं युक्त्वा मत्परायणः (सन्) माम् एव एष्यसि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક નવમા અધ્યાયનું શિખર અને સાર છે. આખા અધ્યાયમાં ભગવાને ‘રાજવિદ્યા’ — પોતાની સર્વવ્યાપકતા, સૃષ્ટિમાં પોતાની ભૂમિકા, ભક્તો પ્રત્યેની કૃપા અને ભક્તિની સરળતા — નું વર્ણન કર્યું. હવે અંતે તેઓ બધું ચાર નાના આદેશોમાં સમેટી લે છે. આ જ શ્લોક લગભગ આ જ શબ્દોમાં અઢારમા અધ્યાયમાં (18.65) ફરી આવે છે, જે તેનું મહત્ત્વ દર્શાવે છે.

પહેલો આદેશ — ‘મન્મના ભવ’ — તારું મન મારામાં લગાડ. ભક્તિની શરૂઆત મનથી થાય છે. મન જેના વિશે વિચારે છે, તે જ બની જાય છે. ભગવાન કહે છે કે તારા વિચારોનું કેન્દ્ર મને બનાવ — ઊઠતાં-બેસતાં, કામ કરતાં, મારું સ્મરણ ચાલુ રહે. બીજો આદેશ — ‘મદ્ભક્તો ભવ’ — મારો ભક્ત બન. માત્ર વિચારવું પૂરતું નથી; તે વિચારમાં પ્રેમ હોવો જોઈએ. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભક્ત એ છે જેને ભગવાન અત્યંત પ્રિય છે, જેના માટે ભગવાનનું ચિંતન જ આનંદ છે.

ત્રીજો આદેશ — ‘મદ્યાજી’ — મારું પૂજન કર. પ્રેમ કર્મમાં પ્રગટ થાય છે. પૂજનનો અર્થ માત્ર મંદિરની પૂજા નથી; સત્તાવીસમા શ્લોક પ્રમાણે દરેક કર્મ — ખાવું, આપવું, કામ કરવું — ભગવાનનું યજન બની શકે છે. ચોથો આદેશ — ‘માં નમસ્કુરુ’ — મને નમસ્કાર કર. નમસ્કાર પૂર્ણ નમ્રતા અને સમર્પણનું પ્રતીક છે. જ્યારે શરીર, મન અને અહંકાર ભગવાન સામે નમે છે, ત્યારે સમર્પણ પૂર્ણ થાય છે.

આમ ચાર આદેશો — મન, હૃદય, કર્મ અને અહંકાર — ચારેયને ભગવાનમાં લગાડવાના છે. પછી ભગવાન કહે છે — ‘યુક્ત્વૈવમાત્માનં મત્પરાયણઃ’ — આ રીતે પોતાને મારામાં જોડીને, મને જ પરમ લક્ષ્ય બનાવીને, ‘મામેવૈષ્યસિ’ — તું મને જ પામીશ. ‘એવ’ શબ્દ નિશ્ચિતતા બતાવે છે — તેમાં કોઈ સંદેહ નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન જ સૌના આત્મા છે; જે આ રીતે તેમને પરમ આશ્રય બનાવે છે, તે તેમને જ પામે છે.

અધ્યાયના પહેલા શ્લોકમાં ભગવાને ‘ગુહ્યતમ’ જ્ઞાન આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરી હતી, અને અંતિમ શ્લોકમાં તે જ્ઞાનનો વ્યાવહારિક સાર આપી દીધો. રાજવિદ્યા અંતે કોઈ જટિલ દર્શન નથી, પરંતુ પ્રેમથી ભગવાન પ્રત્યે પૂર્ણ સમર્પણ છે — આ જ સૌથી મોટું રહસ્ય અને સૌથી સરળ માર્ગ છે.

સંદર્ભ

તેત્રીસમા શ્લોકમાં ભગવાને અર્જુનને આ અનિત્ય જીવનમાં ભજન કરવા કહ્યું. અહીં તેઓ ભજનનું પૂરું સ્વરૂપ બતાવીને અધ્યાયનું સમાપન કરે છે. દસમા અધ્યાયમાં ભગવાન અર્જુનના પ્રેમને વધુ ઊંડો કરવા પોતાની દિવ્ય વિભૂતિઓનું વર્ણન કરશે, જેથી તે સર્વત્ર ભગવાનનું જ ચિંતન કરી શકે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક જીવન ચાર સરળ સૂત્રોમાં જીવી શકાય — મનથી ભગવાનનું સ્મરણ, હૃદયથી પ્રેમ, કર્મોથી સેવા અને અહંકારથી નમન. દરરોજ આ ચારેયમાંથી કંઈક ને કંઈક અવશ્ય કરીએ; આ જ ભગવાન સુધી પહોંચવાનો નિશ્ચિત માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

મન્મના: જેનું મન ભગવાનમાં લાગેલું હોય
મદ્ભક્ત: ભગવાનને પ્રેમ કરનાર
મદ્યાજી: ભગવાનનું પૂજન કરનાર
નમસ્કાર: નમ્ર પ્રણામ, અહંકારનું સમર્પણ
મત્પરાયણ: ભગવાનને જ પરમ લક્ષ્ય અને આશ્રય માનનાર