શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 27

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat .
yattapasyasi kaunteya tatkuruṣva madarpaṇam ॥

અર્થ

હે કૌન્તેય! તું જે કંઈ કરે છે, જે ખાય છે, જે હવન કરે છે, જે દાન આપે છે અને જે તપ કરે છે — તે સર્વ મને અર્પણ કરી દે.

શબ્દાર્થ

यत् – જે કંઈ
करोषि – કરે છે
यत् – જે
अश्नासि – ખાય છે
यत् – જે
जुहोषि – હવન કરે છે
ददासि – દાન આપે છે
यत् – જે
यत् – જે
तपस्यसि – તપ કરે છે
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
तत् – તે
कुरुष्व – કર
मदर्पणम् – મને અર્પિત

અન્વય

कौन्तेय, यत् करोषि, यत् अश्नासि, यत् जुहोषि, यत् ददासि, यत् तपस्यसि, तत् मदर्पणं कुरुष्व ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને બતાવ્યું કે તેઓ પ્રેમથી અપાયેલાં પત્ર, પુષ્પ, ફળ, જળ સ્વીકારે છે. પરંતુ કોઈ વિચારે કે આ તો વિશેષ પૂજાના સમયની વાતો છે; બાકીના દિવસનું શું? આ શ્લોકમાં ભગવાન પૂજાને મંદિરમાંથી બહાર લાવીને આખા જીવનમાં ફેલાવી દે છે. હવે માત્ર ફૂલ નહીં, જીવનનું દરેક કર્મ ભગવાનને અર્પણ કરી શકાય છે.

ભગવાન પાંચ પ્રકારનાં કર્મો ગણાવે છે, જે જીવનનાં સર્વ ક્ષેત્રોને સમાવી લે છે. ‘યત્કરોષિ’ — જે કંઈ કરે છે, એટલે કે સર્વ સાંસારિક કર્મો — નોકરી, વ્યાપાર, ઘરનું કામ. ‘યદશ્નાસિ’ — જે ખાય છે, એટલે કે શરીરના પોષણ સાથે જોડાયેલાં કર્મો. ‘યજ્જુહોષિ’ — જે હવન કરે છે, એટલે કે ધાર્મિક કર્મકાંડ. ‘દદાસિ યત્’ — જે દાન આપે છે, એટલે કે સમાજ પ્રત્યેનાં કર્તવ્યો. ‘યત્તપસ્યસિ’ — જે તપ કરે છે, એટલે કે આત્મસંયમ અને સાધના. સાંસારિક, શારીરિક, ધાર્મિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક — કોઈ પણ ક્ષેત્ર ભગવાનના અર્પણથી બહાર નથી.

‘તત્કુરુષ્વ મદર્પણમ્’ — તે સર્વ મને અર્પણ કરી દે. અર્પણનો અર્થ શો? આચાર્ય શંકર કહે છે કે કર્મ કરતી વખતે એ ભાવ રાખવો કે આ ભગવાન માટે છે, અને તેના ફળની ઇચ્છા ન રાખવી. આચાર્ય રામાનુજ તેમાં એક સૂક્ષ્મ વાત ઉમેરે છે: અર્પણ માત્ર ફળનું નહીં, કર્તાપણાનું પણ હોવું જોઈએ — ‘હું કર્તા છું’ એ ભાવને પણ ભગવાનને સોંપી દેવો, એ જાણીને કે ભગવાન જ પ્રેરક છે અને કર્મ તેમની જ સેવા છે.

ધ્યાન આપો કે ભગવાન ‘ખાવા’ને પણ અર્પણમાં ગણે છે. આ જ ભારતીય પરંપરામાં ભોજન પહેલાં ભગવાનને થાળ ધરાવવાનો અને ‘પ્રસાદ’ ગ્રહણ કરવાનો આધાર છે. જ્યારે ભોજન પ્રસાદ બને છે, ત્યારે તે માત્ર શરીર નહીં, મનને પણ શુદ્ધ કરે છે. એ જ રીતે ઓફિસનું કામ, બાળકોની સંભાળ, દર્દીની સેવા — બધું પૂજા બની શકે છે.

આ શ્લોક ગીતાના કર્મયોગ અને ભક્તિયોગનો સુંદર સંગમ છે. અર્જુને યુદ્ધ છોડવાની જરૂર નથી; તેણે માત્ર યુદ્ધને પણ ભગવાનને અર્પણ કરવાનું છે. આથી કર્મ છૂટતું નથી, પરંતુ તેનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે — બંધનમાંથી મુક્તિ તરફ, જેમ આગલા શ્લોકમાં બતાવ્યું છે.

સંદર્ભ

છવ્વીસમા શ્લોકમાં પત્ર-પુષ્પ વગેરેના અર્પણની વાત હતી. અહીં ભગવાન તેને વિસ્તારીને જીવનનાં સર્વ કર્મોને અર્પણનો વિષય બનાવે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ આ અર્પણનું ફળ બતાવશે — શુભ-અશુભ કર્મબંધનોમાંથી મુક્તિ અને ભગવત્પ્રાપ્તિ.

જીવન-બોધ

પૂજા માત્ર મંદિર કે પૂજાઘર પૂરતી સીમિત નથી. તમારા દરેક કામ — ભોજન, નોકરી, દાન, સેવા — ની શરૂઆતમાં ભગવાનનું સ્મરણ કરો અને અંતે તેમને અર્પણ કરો. ત્યારે આખો દિવસ જ એક પ્રાર્થના બની જશે.

મુખ્ય શબ્દો

મદર્પણ: મને (ભગવાનને) અર્પણ
હવન: અગ્નિમાં આહુતિ આપવી, ધાર્મિક કર્મ
દાન: બીજાને આપવું, સામાજિક કર્તવ્ય
તપ: આત્મસંયમ, સાધના
પ્રસાદ: ભગવાનને અર્પણ કરીને ગ્રહણ કરેલો પદાર્થ