શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 23

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ye.apyanyadevatābhaktā yajante śraddhayānvitāḥ .
te.api māmeva kaunteya yajantyavidhipūrvakam ॥

અર્થ

હે કૌન્તેય! જે ભક્તો શ્રદ્ધાયુક્ત થઈને બીજા દેવોનું પૂજન કરે છે, તેઓ પણ ખરેખર મારું જ પૂજન કરે છે, પરંતુ અવિધિપૂર્વક (સાચી સમજ વિના).

શબ્દાર્થ

ये – જે
अपि – પણ
अन्यदेवताः – બીજા દેવોના
भक्ताः – ભક્તો
यजन्ते – પૂજન કરે છે
श्रद्धया – શ્રદ્ધાથી
अन्विताः – યુક્ત
ते – તેઓ
अपि – પણ
माम् – મારું
एव – જ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
यजन्ति – પૂજન કરે છે
अविधिपूर्वकम् – વિધિરહિત, સાચા જ્ઞાન વિના

અન્વય

कौन्तेय, ये अपि भक्ताः श्रद्धया अन्विताः अन्यदेवताः यजन्ते, ते अपि माम् एव अविधिपूर्वकं यजन्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન એક ખૂબ ઉદાર અને ઊંડી વાત કહે છે. જે લોકો શ્રદ્ધા સાથે ઇન્દ્ર, વરુણ, અગ્નિ વગેરે વિવિધ દેવોની પૂજા કરે છે, તેઓ ખરેખર ભગવાનની જ પૂજા કરે છે. કારણ કે ભગવાન જ સર્વ દેવોના અંતર્યામી છે — દેવોમાં જે શક્તિ છે તે તેમની જ છે. જેમ વૃક્ષની કોઈ પણ ડાળીને સીંચેલું પાણી અંતે તેના મૂળ સુધી પહોંચે છે, તેમ દરેક સાચી પૂજા અંતે એક જ પરમાત્મા સુધી પહોંચે છે.

પરંતુ ભગવાન એક શબ્દ ઉમેરે છે — ‘અવિધિપૂર્વકમ્’ — આ પૂજા વિધિપૂર્વક નથી. તેનો અર્થ એ નથી કે તેમના કર્મકાંડમાં કોઈ ભૂલ છે; તેઓ શાસ્ત્રીય વિધિનું પૂરું પાલન કરતા હોય. ‘અવિધિ’નો અર્થ છે — સાચી સમજનો અભાવ. તેઓ જાણતા નથી કે જેની તેઓ પૂજા કરે છે તેની અંદર પરમાત્મા જ છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં ‘અવિધિ’નો અર્થ અજ્ઞાનપૂર્વક છે.

આ અજ્ઞાનનું પરિણામ એ આવે છે કે તેઓ દેવ પાસેથી સીમિત ફળ માગે છે અને સીમિત ફળ જ પામે છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે વેદોમાં દેવોની પૂજાનું વિધાન એ જ ભાવથી છે કે તેઓ પરમાત્માનું શરીર છે; જે આ ભાવ વિના પૂજે છે, તે વેદની સાચી વિધિ ચૂકી જાય છે.

આ શ્લોક ધાર્મિક સહિષ્ણુતાનું સુંદર ઉદાહરણ છે. ભગવાન કોઈની શ્રદ્ધાનું અપમાન કરતા નથી; તેઓ તેનો સ્વીકાર કરે છે અને તેને વધુ ઊંચી સમજ તરફ લઈ જવાનો સંકેત કરે છે. સાતમા અધ્યાયમાં પણ તેમણે કહ્યું હતું કે જે જે દેવની શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવા ઇચ્છે છે, હું તેની શ્રદ્ધાને તેમાં જ સ્થિર કરું છું.

સંદર્ભ

બાવીસમા શ્લોકમાં અનન્ય ભક્તોનું વર્ણન થયું. અહીં ભગવાન બતાવે છે કે બીજા દેવોના ઉપાસકો પણ તેમને જ પૂજે છે, પણ સાચા જ્ઞાન વિના. આગલા શ્લોકમાં તેઓ તેનું કારણ બતાવશે — તેઓ જ સર્વ યજ્ઞોના ભોક્તા અને સ્વામી છે.

જીવન-બોધ

દરેક સાચી શ્રદ્ધા અંતે એક જ પરમાત્મા સુધી પહોંચે છે, તેથી કોઈની પૂજાપદ્ધતિનો અનાદર ન કરીએ. સાથે જ પોતાની ઉપાસનામાં સમજ ઉમેરીએ — જે પણ રૂપની પૂજા કરીએ, તેમાં તે પરમ સત્યને ઓળખીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અન્યદેવતા: પરમાત્માથી ભિન્ન માનેલા દેવો
શ્રદ્ધા: આસ્થા, વિશ્વાસ
અવિધિપૂર્વક: સાચા જ્ઞાન વિના, અજ્ઞાનપૂર્વક
અંતર્યામી: સૌની અંદર રહીને નિયંત્રણ કરનાર પરમાત્મા