શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 20

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-
मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

traividyā māṃ somapāḥ pūtapāpā yajñairiṣṭvā svargatiṃ prārthayante .
te puṇyamāsādya surendralokaṃ aśnanti divyāndivi devabhogān ॥

અર્થ

ત્રણેય વેદોમાં કહેલાં સકામ કર્મો કરનારા, સોમરસ પીનારા અને પાપોથી શુદ્ધ થયેલા લોકો યજ્ઞો દ્વારા મારું પૂજન કરીને સ્વર્ગપ્રાપ્તિની પ્રાર્થના કરે છે. તેઓ પુણ્યના ફળરૂપે ઇન્દ્રલોકને પામીને સ્વર્ગમાં દેવોના દિવ્ય ભોગો ભોગવે છે.

શબ્દાર્થ

त्रैविद्याः – ત્રણેય વેદોના કર્મકાંડને જાણનારા
माम् – મને
सोमपाः – સોમરસ પીનારા
पूतपापाः – પાપોથી શુદ્ધ થયેલા
यज्ञैः – યજ્ઞો દ્વારા
इष्ट्वा – પૂજન કરીને
स्वर्गतिम् – સ્વર્ગની પ્રાપ્તિ
प्रार्थयन्ते – ઇચ્છે છે, પ્રાર્થના કરે છે
ते – તેઓ
पुण्यम् – પુણ્યના ફળરૂપ
आसाद्य – પામીને
सुरेन्द्रलोकम् – દેવરાજ ઇન્દ્રના લોકને
अश्नन्ति – ભોગવે છે
दिव्यान् – દિવ્ય
दिवि – સ્વર્ગમાં
देवभोगान् – દેવોના ભોગોને

અન્વય

त्रैविद्याः सोमपाः पूतपापाः यज्ञैः माम् इष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते; ते पुण्यं सुरेन्द्रलोकम् आसाद्य दिवि दिव्यान् देवभोगान् अश्नन्ति ।

સમજૂતી

ભગવાને અત્યાર સુધી બતાવ્યું કે બધું તેઓ જ છે — યજ્ઞ પણ અને યજ્ઞનું ફળ પણ. છતાં બધા લોકો તેમને જ લક્ષ્ય બનાવતા નથી. આ શ્લોકમાં તેઓ એવા લોકોનું વર્ણન કરે છે જેઓ વૈદિક કર્મકાંડનું પૂરી નિષ્ઠાથી પાલન કરે છે, પરંતુ તેમનું લક્ષ્ય ભગવાન નહીં, સ્વર્ગનું સુખ છે.

‘ત્રૈવિદ્યાઃ’ — તેઓ ઋગ્, યજુઃ અને સામ — ત્રણેય વેદોના કર્મકાંડના જાણકાર છે. ‘સોમપાઃ’ — યજ્ઞમાં સોમરસનું પાન કરનારા. ‘પૂતપાપાઃ’ — યજ્ઞોના પ્રભાવથી તેમનાં પાપ ધોવાઈ જાય છે. ‘યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા’ — તેઓ યજ્ઞો દ્વારા ખરેખર ભગવાનનું જ પૂજન કરે છે, કારણ કે ઇન્દ્ર વગેરે દેવોની અંદર પણ ભગવાન જ છે, પરંતુ તેઓ આ જાણતા નથી.

‘સ્વર્ગતિં પ્રાર્થયન્તે’ — તેમની ઇચ્છા સ્વર્ગની છે. અને ભગવાન તેમની ઇચ્છા પૂરી પણ કરે છે: ‘તે પુણ્યમાસાદ્ય સુરેન્દ્રલોકમ્’ — તેઓ પુણ્યના બળે ઇન્દ્રલોક પહોંચે છે અને ત્યાં ‘દિવ્યાન્ દિવિ દેવભોગાન્’ — દેવોના દિવ્ય ભોગો ભોગવે છે. અહીં ભગવાન સ્વર્ગસુખને નકારતા નથી; તે વાસ્તવિક અને સુંદર છે.

પરંતુ ધ્યાન આપવાની વાત એ છે કે આ લોકો સર્વશ્રેષ્ઠને પામવાની તક મળવા છતાં તેનાથી ઘણા ઓછા પર સંતોષ માની લે છે. જેમ કોઈ રાજાના દરબારમાં પહોંચીને પણ માત્ર થોડા સિક્કા માગી લે, જ્યારે રાજા તેને પોતાનો મિત્ર બનાવવા તૈયાર હતો. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન આ સુખની મર્યાદા બતાવશે.

સંદર્ભ

સોળમાથી ઓગણીસમા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને યજ્ઞ અને જગતનું સર્વસ્વ બતાવ્યા. અહીં તેઓ એવા લોકોનું વર્ણન કરે છે જેઓ યજ્ઞ તો કરે છે પણ તેમનું લક્ષ્ય સ્વર્ગ છે. આગલા શ્લોકમાં બતાવાશે કે પુણ્ય ક્ષીણ થતાં તેઓ ફરી મૃત્યુલોકમાં પાછા આવે છે.

જીવન-બોધ

સારાં કર્મો કરવાં શ્રેષ્ઠ છે, પણ તેમનું લક્ષ્ય માત્ર સુખભોગ હોય તો આપણે ઘણા ઓછા પર સંતોષ માની લઈએ છીએ. આપણાં સારાં કર્મો ભગવાનને અર્પણ કરીએ, તો તે સ્થાયી ફળ આપશે.

મુખ્ય શબ્દો

ત્રૈવિદ્ય: ત્રણેય વેદોના કર્મકાંડનો જાણકાર
સોમપા: યજ્ઞમાં સોમરસ પીનાર
સુરેન્દ્રલોક: ઇન્દ્રનો લોક, સ્વર્ગ
દેવભોગ: દેવોનાં દિવ્ય સુખો